Sent to ZAN TV د افغانستان د ښځو د حرکت شبکې د امریکا کانګرس افغان‌الاصله منتخبې استازې عایشه وهاب هغه څرګندونې غندلې چې ویلي یې وو، له افغانستان سره باید «پر دې له پام پرته چې کومه ډله په واک کې ده» ډیپلوماسي او اړیکې دوام وکړي. دغې شبکې ویلي، په اوسنیو شرایطو کې له طالبانو سره د رسمي اړیکو پر لور حرکت د ښځو د ځپلو د عادي کولو لامل کېږي. د دې شبکې غړو د یوه پرېکړه‌لیک په خپرولو او د یوه اعتراضي حرکت په ترسره کولو سره ویلي، له طالبانو سره د رسمي اړیکو پر لور هر ډول حرکت، د ښځو د حقونو په وضعیت کې له بدلون پرته، دغې ډلې ته سیاسي اعتبار ورکوي. د دې شبکې په پرېکړه‌لیک کې راغلي: «افغان‌الاصله والی د افغانستان د ښځو د استازولۍ امتیاز نه دی، او سیاسي مقام د هغوی پر درد د معاملې اجازه نه ده.» د افغانستان د ښځو د حرکت شبکې غړو ویلي، د وهاب دریځ د افغانستان د ښځو د نظر استازیتوب نه کوي او ټینګار یې کړی چې یوازې افغان‌الاصله والی هېچا ته دا صلاحیت نه ورکوي چې د دې هېواد د ښځو په استازیتوب خبرې وکړي. دغې شبکې دا هم ویلي چې عایشه وهاب کلونه په افغانستان کې ژوند نه دی کړی او د هغو ښځو مستقیمه تجربه نه لري چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د زده‌کړو او کار له بندیز، د تګ راتګ له محدودیتونو او د اعتراضونو له ځپلو سره مخ دي. د پرېکړه‌لیک په یوه برخه کې وهاب ته خطاب شوی: «ته حق لرې خپل سیاسي نظر ولرې، خو حق نه لرې هغه د افغانستان د ښځو په نوم وپلورې.» د افغانستان د ښځو د حرکت شبکې په اوسنیو شرایطو کې له طالبانو سره رسمي اړیکې «د ځپنې عادي کول» او دغې ډلې ته د سیاسي امتیاز ورکول بللي او ویلي یې دي، د هغو هڅو پر وړاندې به چوپه پاتې نه شي چې د دې شبکې د غړو په باور د طالبانو د مشروعیت سبب کېږي. دا غبرګون وروسته له هغه څرګند شوی چې عایشه وهاب د دوشنبې په ورځ، د اګست په ۲۴مه، له «Democracy Now!» پروګرام سره په مرکه کې څرګندونې وکړې. وهاب پر ښځو او نجونو د طالبانو پر محدودیتونو نیوکه وکړه او ویې ویل، د هغوی د زده‌کړو او عادي ژوند مخنیوی د افغانستان د راتلونکې لپاره «ناورین‌زېږوونکی» کېدای شي. خو هغې په ورته وخت کې وویل، متحده ایالات باید ډیپلوماسي تعقیب کړي او «پر دې له پام پرته چې کومه ډله په واک کې ده»، له افغانستان سره اړیکې ولري. وهاب وویل، دا ډول تعامل د افغانستان واکمنان د بشري حقونو، د ښځو حقونو او مدني حقونو رعایت ته د هڅولو لپاره کارېدلی شي. هغې همدارنګه د اقتصادي همکاریو او د افغانستان له سرچینو سره تړلو قراردادونو په اړه هم خبرې وکړې. دا غبرګون په داسې شرایطو کې مطرح کېږي چې طالبانو په تېرو پنځو کلونو کې ښځې او نجونې له منځنیو زده‌کړو او پوهنتونونو محرومې کړې او د کار، تګ راتګ او په عامه ژوند کې د هغوی پر حضور یې پراخ محدودیتونه لګولي دي. د وهاب د څرګندونو منتقدان وایي، د طالبانو تر واکمنۍ لاندې له افغانستان سره د ډیپلوماسۍ د دوام او اړیکو پر لرلو د هغې ټینګار د اندېښنې وړ دی او دا ډول تګلاره، د ښځو د حقونو لپاره له مشخص تضمین پرته، له طالبانو سره د اړیکو د عادي کولو لامل کېدای شي.

Sent to ZAN TV د سیویکوس مانیتور بنسټ په خپله تازه ارزونه کې ویلي چې په افغانستان کې معترضو ښځو د پېژندل کېدو د خطر د کمولو لپاره خپل اعتراضونه کورونو او تړلو ځایونو ته انتقال کړي دي، خو دغه واړه او پټ اعتراضونه هم هغوی د څار، خپلسرو نیونو او تاوتریخوالي له خطر سره مخ کوي. دغه بنسټ د چهارشنبې په ورځ د (اګست په ۲۶مه) په افغانستان کې د طالبانو د پنځه کلنې واکمنۍ وروسته د مدني ازادیو د وضعیت په اړه په یوه راپور کې ویلي چې د خپلواکو مدني فعالیتونو او سوله‌ییزو اعتراضونو فضا په افغانستان کې په جدي ډول محدوده شوې ده. سیویکوس د افغانستان مدني فضا له ۱۰۰ څخه په ۸ نمرو سره د «تړلې» کټګورۍ کې راوستې ده. د راپور له مخې، د ښځو اعتراضي غورځنګونو واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو د پنځم کال په درشل کې خپل فعالیتونه د اعلامیو، شعارونو، اعتراضي سرودونو، سمبولیکو حرکتونو او انلاین کمپاینونو له لارې دوام ورکړی دی. د ښځو ډلو همدارنګه په افغانستان کې دننه او بهر د اعتراضونو او د پیوستون د حرکتونو د ترسره کېدو غوښتنه کړې ده. سیویکوس وایي، په افغانستان کې دننه ښځې خپل اعتراضونه تر ډېره په شخصي کورونو او نورو تړلو ځایونو کې ترسره کوي او د پېژندل کېدو د خطر د کمولو لپاره دغه حرکتونه محدود او پټ ساتي. د دغه بنسټ په وینا، حتی دا ډول اعتراضونه هم د ښځو لپاره د څار، خپلسرو نیونو او تاوتریخوالي خطر له منځه نه دی وړی. راپور زیاتوي چې په افغانستان کې د سوله‌ییزو غونډو ازادي په جدي ډول محدوده شوې او د خپلسرو نیونو، ګواښونو او د زور کارولو خطر د طالبانو د تګلارو پر وړاندې د ښکاره اعتراض لپاره ډېر لږ ځای پرې ایښی دی. د سیویکوس په وینا، دا خطر د ښځو د حقونو اړوند اعتراضونو لپاره لا ډېر دی، ځکه د غونډو محدودیت د طالبانو له‌خوا د ښځو پر تګ راتګ، لباس او په عامه ژوند کې پر حضور له کنټرول سره یوځای شوی دی. سیویکوس د راپور په یوه برخه کې د جون د ۹مې په ورځ د هرات د جبرییل سیمې اعتراض ته اشاره کړې ده، هغه اعتراض چې د لباس د ډول له امله د ښځو او نجونو تر نیولو وروسته ترسره شو. د راپور له مخې، د طالبانو ځواکونو د معترضانو د خورولو پر مهال ډزې وکړې؛ یو هلک ووژل شو، لږ تر لږه څلور کسان ټپیان او لږ تر لږه ۱۷ معترضان ونیول شول. دغه بنسټ وایي، د اعتراض په راتلونکو ورځو کې د طالبانو د استخباراتو مأمورانو د خلکو ګرځنده ټیلیفونونه په تصادفي ډول کتل، څو له اعتراض سره تړلي پیغامونه یا انځورونه پیدا کړي. هغه کسان چې دا ډول محتوا یې په ټیلیفونونو کې موندل کېده، نیول او تر پوښتنو لاندې نیول کېدل. د راپور له مخې، طالبانو د جون له لومړیو راهیسې په هرات کې د ښځو د لباس د مقرراتو پلي کول سخت کړي دي. سیویکوس د بشري حقونو د څار سازمان په حواله لیکلي چې د جون تر ۷مې لږ تر لږه ۳۰ ښځې د طالبانو د غوښتل شوي لباس د نه رعایت په تور نیول شوې وې. د اګست په لومړیو کې هم د هرات په بېلابېلو برخو کې د ښځو د نیولو نورې پېښې راپور شوې. سیویکوس همدارنګه په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي د راپور په حواله لیکلي چې د ۲۰۲۶ کال د اپرېل څخه تر جون پورې، د طالبانو د امر بالمعروف وزارت مأمورانو ۳۸۹ خپلسرې نیونې او ۶۵ د ناوړه چلند پېښې ترسره کړې دي. یوناما په همدې موده کې د بیان پر ازادۍ د محدودیت دوام، د رسنیو تړل کېدل، د امر بالمعروف د مقرراتو د پلي کېدو سختېدل او له زده‌کړو او عامه ژوند څخه د ښځو او نجونو حذف هم ثبت کړی دی. دغه بنسټ وایي، مدني فعالان، خبریالان او د طالبانو منتقدان هم له سختو محدودیتونو، خپلسرو نیونو، ګواښونو او تاوتریخوالي سره مخ دي. د سیویکوس د ارزونې له مخې، طالبانو پر خپلواکو مدني فعالیتونو محدودیتونه دولتي ادارو، رسنیو، ښوونیزو مرکزونو او عامه ځایونو ته هم غځولي دي. د سیویکوس راپور په داسې حال کې خپور شوی چې طالبانو په دې وروستیو کې «د شرطې قانون» خپور کړی دی، هغه قانون چې د طالبانو د مشر هبت‌الله اخوندزاده له توشیح وروسته د دغې ډلې د عدلیې وزارت په رسمي جریده کې خپور شوی دی. د دغه قانون ۵۰مه ماده په ټول افغانستان کې د هر ډول لاریون ترسره کول منع کوي. سره له دې، د سیویکوس راپور وایي، ښځې د څار، نیولو او تاوتریخوالي له خطر سره سره، لا هم د خپل اعتراض د څرګندولو لپاره له محدودو او پټو لارو کار اخلي.

Social Media په هرات کې ولسي سرچینې وایي، نویدالله فطرت، د دغه ولایت د پوهنتون یو استاد، د طالبانو د ځواکونو له‌خوا نیول شوی دی. تر اوسه د هغه د نیولو دقیق دلیل، وخت او د ساتنې ځای نه دی معلوم، او د طالبانو چارواکو هم په دې اړه څه نه دي ویلي. د سرچینو په وینا، فطرت تر نیول کېدو مخکې په علني څرګندونو کې له تعصب، بې‌عدالتۍ او د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د افغانستان له روان وضعیت څخه نیوکه کړې وه. هغه د ټولنیزو ستونزو، عدالت او د خلکو د ژوند د شرایطو په اړه خبرې کړې او له وګړو سره یې د عادلانه چلند غوښتنه کړې وه. په یوه ویډیو کې چې تر نیول کېدو مخکې په ټولنیزو رسنیو کې خپره شوې، یو کس چې ځان نویدالله فطرت معرفي کوي، د افغانستان له وضعیت او د طالبانو له کړنو نیوکه کوي. هغه د دې ویډیو په یوه برخه کې وایي: «ښايي دا زما وروستۍ ویډیو وي.» خو تر اوسه د دې ویډیو او د هغه د څرګندونو اړیکه له وروستي نیول کېدو سره د خپلواکو سرچینو له‌خوا نه ده تایید شوې. دا هم نه ده معلومه چې د طالبانو کومه اداره د هغه د نیولو مسؤله ده. د نویدالله فطرت د نیول کېدو خبر داسې مهال خپرېږي چې په وروستیو اوونیو کې په هرات کې د وګړو، فعالانو او د نړیوالو بنسټونو د کارکوونکو د نیولو نورې پېښې هم راپور شوې دي. تر دې وړاندې، سیمه‌ییزو سرچینو د طالبانو د استخباراتو له‌خوا د مدني فعال او د پوهنتون استاد غلام‌نبي مدثر د نیولو خبر ورکړی و. د راپورونو له مخې، هغه د جبرییل سیمې د اوسېدونکو د اعتراضونو اړوند خبرونو له بیا خپرولو وروسته نیول شوی و. په یوه بله پېښه کې، د طالبانو استخباراتو په هرات کې د ملګرو ملتونو دوه کارکوونکي نیولي وو. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي دغه نیونه تایید کړې او له طالبانو یې غوښتي چې د دې سازمان د کارکوونکو مصونیت او امتیازات رعایت کړي. همدارنګه، په هرات کې د طالبانو د امر بالمعروف د ځواکونو له‌خوا د یو شمېر ښځو د نیولو راپورونه هم خپاره شوي دي. د دغو راپورونو له مخې، ځینې ښځې د تګ راتګ پر مهال او د لباس د ډول له امله درول شوې او نیول شوې دي. یو شمېر مدني فعالان وایي، د داسې نیونو زیاتوالي خلک دې ته اړ کړي چې د خپلو انتقادي نظرونو په څرګندولو کې ډېر احتیاط وکړي. هغوی ټینګار کوي چې سوله‌ییزه نیوکه او د نظر څرګندول باید د خلکو د نیولو لامل نه شي. یو شمېر د بشري حقونو فعالانو هم د نویدالله فطرت د سمدستي او بې‌قیدوشرطه خوشې کېدو غوښتنه کړې او له نړیوالو بنسټونو یې غوښتي چې د هغه وضعیت وڅاري.

Social Media په هرات کې ولسي سرچینې وایي، د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ځواکونو د دوشنبې په ورځ د (وږي په ۲مه) د هرات ښار زنده‌بانان مارکېټ ته د ښځو د ننوتلو مخه نیولې ده. هغو ښځو چې له زن‌نیوز سره خبرې کړې، ویلي چې حتی د خپلو ماشومانو لپاره د جامو او د کورنۍ د اړتیا وړ توکو د اخیستو اجازه هم نه ده ورکړل شوې. مریلا پژواک، د هرات یوه اوسېدونکې چې د خپلو ماشومانو لپاره د جامو اخیستو په موخه دغه مارکېټ ته تللې وه، زن‌نیوز ته وایي، د امر بالمعروف دوو کارکوونکو او د طالبانو یوه بل کس د مارکېټ په دروازه کې د هغې د ننوتلو مخه نیولې ده. هغې وایي: «نن زنده‌بانان مارکېټ ته لاړم چې خپلو دوو ماشومانو ته جامې واخلم، خو د امر بالمعروف دوو کارکوونکو او یو بل کس چې هغه هم طالب و او د بلې ادارې جامې یې اغوستې وې، وویل ښځې مارکېټ ته د ننوتلو اجازه نه لري.» مریلا زیاتوي: «هر څومره مې هڅه وکړه چې طالبان راضي کړم او اجازه راکړي مارکېټ ته دننه شم، ویل یې تاسو ښځې یاست او مارکېټ ته د ننوتلو حق نه لرئ.» په همدې حال کې، صفیه او مهناز، په هرات کې دوه نورې ښځې، هم د طالبانو له سپکوونکي او ملنډو وهونکي چلند څخه شکایت کوي. هغوی وایي، سره له دې چې چادري یې اغوستې وه، زنده‌بانان مارکېټ ته د ننوتلو اجازه نه ده ورکړل شوې. هغوی زن‌نیوز ته وایي: «نن موږ دواړه یوځای لاړو چې له زنده‌بانان مارکېټ څخه جامې او بوټان واخلو. ماسپښین و چې مارکېټ ته ورسېدو. طالبان د دروازې مخې ته ولاړ وو او ویې ویل چې ښځې مارکېټ ته د ننوتلو اجازه نه لري.» د دغو دوو ښځو په وینا، کله چې یې وویل د خرید لپاره مارکېټ ته راغلې دي، یوه طالب په ملنډو ورته ځواب ورکړ. مهناز وایي: «موږ وویل د خرید لپاره راغلې یو، یوه طالب په ملنډو وویل: ولې، نورې ښځې واده ته راځي؟» هغې دا هم ویلي چې یوه طالب ورته ویلي، ښايي په راتلونکو ورځو کې پر ښځو محدودیتونه نور هم زیات شي. مهناز زن‌نیوز ته وایي: «هغوی وویل، څو ورځې وروسته ښايي تاسو له کوره بهر د خرید حق هم ونه لرئ. ښځه له خرید سره څه کار لري؟ ځه خاله، په خپل کور کې کېنه.» صفیه هم وایي، دغه چلند ورته «دروند او دردناک» و. هغې وایي: «نن ډېر خپه شوم، کله مې چې ولیدل طالبان حتی موږ ته اجازه نه راکوي چې د مارکېټ له دوکانونو خرید وکړو. رښتیا هم طالبانو ژوند ډېر سخت کړی او موږ ښځې داسې احساس کوو لکه په قفس او زندان کې چې یو.» دغه مرکز ته د ښځو د ننوتلو د مخنیوي راپور داسې مهال خپرېږي چې طالبانو واک ته له بېرته ستنېدو وروسته د ښځو او نجونو پر زده‌کړو، کار، تګ راتګ او په عامه ژوند کې پر حضور پراخ محدودیتونه لګولي دي. بازارونه او د خرید مرکزونه د کورنیو د ورځنیو اړتیاوو یوه برخه برابروي. دغو ځایونو ته د ښځو د ننوتلو مخنیوی، حتی د خپلو او ماشومانو د اړتیا وړ توکو د اخیستو لپاره، په هرات کې د ښځو د ورځني ژوند یوې بلې برخې ته هم د طالبانو محدودیتونه غځوي.

AI-generated / Zan TV شپه د کبرا لپاره د استراحت وخت نه دی. کله چې تیاره پر کور خپره شي، یوه پوښتنه یې ذهن نه پرېږدي: که سبا کار پیدا نه شي، د کور ډوډۍ به له کومه شي؟ هغه یو وخت د کابل د امنیې قوماندانۍ کارکوونکې وه او میاشتنی معاش یې ۱۳ زره او ۵۰۰ افغانۍ و. عاید یې ډېر نه و، خو د هغې په وینا، «ګوزاره پرې کېده». د کورنۍ د لګښتونو یوه برخه یې پرې کوله او لږ تر لږه پوهېده چې د میاشتې په پای کې د ژوند د چلولو لپاره څه پیسې لري. د جمهوریت له سقوط پنځه کاله وروسته، هغه عاید نور نشته. کبرا اوس د خلکو په کورونو کې کار کوي؛ کالي وینځي، کورونه پاکوي او د پیسو د ګټلو لپاره هر هغه کار کوي چې توان یې ولري. خو کله ناکله حتی کار هم نه پیدا کېږي او د کورنۍ دسترخوان یې تش پاتې کېږي. ۴۱ کلنه کبرا زن‌نیوز ته وایي: «د جمهوریت په نظام کې هم د بې‌وزلۍ له امله دولتي ادارې ته پناه یووړه او هغه ۱۳ زره او ۵۰۰ افغانۍ چې راکول کېدې، ښې وې، ګوزاره پرې کېده.» هغې وایي، د طالبانو له بېرته راتګ وروسته یې نور هېڅ هیله نه لرله چې بېرته دولتي دندې ته ستنه شي. «کله چې طالبان راغلل، یوازې ښځې نه، بلکې د پخواني نظام نارینه یې هم کافران بلل او د امریکایانو په سترګه یې ورته کتل، نو ماته به یې څنګه دنده راکړې وای. لنډه دا چې په ډېر خراب مالي وضعیت کې یو.» هغه څه چې کبرا په لومړي سر کې له لاسه ورکړل، یوه دنده وه، خو د وخت په تېرېدو د دې بې‌کارۍ اغېزې د هغې د ژوند ټولو برخو ته ورسېدې. هغه د هغو شپو یادونه کوي چې لوږې یې د کورنۍ غړو ته د خوب اجازه نه ورکوله. «ډېر ځله داسې شوي چې شپه مو په وږي نس تېره کړې تر سهاره پورې. سل ځله به د لوږې له امله له خوبه راویښ شو. ما خوب نه شو کولای، ځکه ډېره وږې وم، خو څه وکړو؟» کبرا د لا زیات وضاحت لپاره نه درېږي. هماغه وروستۍ جمله بیا تکراروي: «خو څه وکړو؟» اوس د خلکو په کورونو کې کار د هغې د ورځني ژوند یوه برخه ګرځېدلې؛ هغه کار چې کله ناکله یې د ډېرو لږو پیسو په بدل کې ترسره کوي. «ځینې ورځې داسې شوې چې د یوې ټوټې وچې ډوډۍ لپاره مې د خلکو جامې وینځلې دي.» خو د کبرا لپاره بې‌وزلي یوازې د جېب تشوالی نه دی. هغه وایي، کله ناکله د خلکو په کورونو کې د کار پر مهال له سپکاوي سره هم مخ کېږي. «د هغو خلکو په کورونو کې چې صفایي کوم، ځینې راسره پرزه کوي او ملنډې راباندې وهي.» هغه ښځه چې یو وخت یې په یوه دولتي اداره کې ثابت معاش درلود، اوس د خپلې کورنۍ د لګښتونو د برابرولو لپاره په داسې کار پورې تړلې ده چې نه ثابت عاید لري او نه معلومه ده چې سبا به ورته کار پیدا شي که نه. د کبرا کیسه په بلخ کې هم تکرارېږي. ساجده، د جمهوریت د حکومت د یوې ادارې پخوانۍ کارکوونکې، د طالبانو له بېرته راتګ وروسته خپله دنده له لاسه ورکړه او اوس د خیاطۍ په یوه کارځای کې کار کوي. هغه وایي، کله چې دولتي کارکوونکې وه، ژوند ساده و، خو مشخص عاید یې درلود. «یو وخت دولتي کارکوونکې وم او ښه و، عاید مې درلود او د کورنۍ لګښتونه پرې کېدل.» اوس د ساجد‌ې عاید د هغو مشتریانو په شمېر پورې تړلی چې کارځای ته ورځي. «اوس چې زما حال وینئ، کله خیاطي کوم او مشتری وي، کله بیا بې‌ځایه ورځ تر ماښامه تېره کړم او د شپې تش لاس کور ته ځم.» هغه ثابت معاش نه لري او په سلنه کار کوي. «زه په دې کارځای کې په فیصدي کار کوم، له هر سلو افغانیو شل افغانۍ ماته راکوي.» د ساجد‌ې لپاره، چې ځان د کورنۍ نفقه ورکوونکې بولي، د ثابتې دندې نه لرل دا معنا لري چې هره ورځ له یوې پوښتنې سره مخ وي: ایا نن به کور ته د وړلو لپاره پیسې ولري؟ هغه د ښځو پر وړاندې د طالبانو پر سیاست نیوکه کوي او وایي: «طالبان ښځه وینځه او د جنسي ارضا لپاره وسیله ګڼي، فکر کوي ښځه باید یوازې په کور کې وي.» وروسته خپله هغه پوښتنه مطرح کوي چې ځواب یې د ډېرو نفقه ورکوونکو ښځو لپاره ساده نه دی: «اوس هغه ښځه چې زما په څېر د کور نفقه ورکوونکې وي او پیسې ونه لري، څه وکړي؟ له کومه ډوډۍ پیدا کړي؟ په کومه لاره د خپل ماشوم او اولاد نس موړ کړي؟» دا پوښتنه یوازې د کبرا او ساجد‌ې نه ده. ۴۳ کلنه ارزو، د غزني اوسېدونکې، هم د جمهوریت د حکومت کارکوونکې وه. هغه اوس د ژوند د لګښتونو او خپلې درملنې د مصارفو د برابرولو له ستونزو خبرې کوي. د ارزو لپاره د طالبانو پنځه کلنه واکمني یوازې یو سیاسي بدلون نه و. هغه وایي، دې بدلون په مستقیم ډول د خلکو ورځنی ژوند سخت کړی دی. «طالبانو پنځه کاله کېږي واک اخیستی، خو د خلکو ژوند یې په جهنم بدل کړی او هېواد یې په سختۍ پنځوس کاله شاته وړی دی.» د ثابت عاید په نشتوالي کې، هغه لګښتونه چې یو وخت د مدیریت وړ وو، اوس ورته درانه شوي دي؛ د کور له ورځنیو مصارفو نیولې تر درملنې پورې. د کبرا لپاره تېرو پنځو کلونو له داسې شپو سره تېر شوي چې کله ناکله وږې ویده شوې ده. د ساجد‌ې لپاره له هغو ورځو سره چې تر ماښامه یې په کارځای کې د مشتریانو په تمه تېرې کړې او تش لاس کور ته ستنه شوې ده. د ارزو لپاره بیا د ژوند او درملنې د لګښتونو له اندېښنو سره. د دغو درېیو ښځو روایتونه ښيي چې د هغو ښځو لپاره د دندې له لاسه ورکول، چې د کورنۍ د لګښتونو یوه برخه یې برابروله، یوازې د معاش له لاسه ورکولو معنا نه لرله. اغېزې یې د کور تر دسترخوان، درملنې، اقتصادي امنیت او ورځني ژوند پورې رسېدلې دي. هغه پوښتنه چې ساجده یې مطرح کوي، په پای کې لا هم پر خپل ځای پاتې ده: هغه ښځه چې د کورنۍ نفقه ورکوونکې وي، خو د کار اجازه یا فرصت ونه لري، د خپلو ماشومانو د ژوند لګښتونه به له کومه برابروي؟

Photograph: Bülent Kılıç/AFP/Getty طالبانو په خپل تازه خپور شوي «د شرطې قانون» کې په ټول افغانستان کې هر ډول لاریونونه منع کړي دي؛ هغه اقدام چې د غونډو او مدني اعتراضونو پر ازادۍ محدودیتونه په رسمي ډول د دې ډلې قانوني چوکاټ ته داخلوي. دغه قانون چې د طالبانو د مشر هبت‌الله اخوندزاده له‌خوا ترتیب شوی، نن شنبه د (زمري په ۳۱مه) د دې ډلې د عدلیې وزارت له‌خوا د «د شرطې قانون» تر عنوان لاندې خپور شو. دغه قانون په پنځو فصلونو او ۵۳ مادو کې تنظیم شوی او د طالبانو د کورنیو چارو وزارت یې د پلي کولو مسؤل بلل شوی دی. د دې قانون په ۵۰مه ماده کې راغلي: «د افغانستان په قلمرو کې هر ډول مظاهره منع ده.» طالبانو په دې ماده کې د دې بندیز په اړه نور وضاحت نه دی ورکړی. د لاریونونو رسمي بندیز داسې مهال اعلان شوی چې طالبانو په تېرو پنځو کلونو کې څو ځله مدني اعتراضونه ځپلي دي. معترضې ښځې، مدني فعالان او نور هغه وګړي چې د دې ډلې د محدودیتونو او تګلارو پر ضد یې اعتراض کړی، په ګڼو مواردو کې له نیولو، ګواښ او فشار سره مخ شوي دي. واک ته د طالبانو له بېرته ستنېدو وروسته، ښځې له هغو اصلي ډلو څخه وې چې د سړکونو په اعتراضونو او مدني حرکتونو سره یې د زده‌کړو د بندیز، د کار د محدودیتونو، جبري لباس او له عامه ژوند څخه د حذف پر ضد اعتراض کړی دی. خو ډېری دغه اعتراضونه د طالبانو د ځواکونو په چلند درول شوي دي. «د شرطې قانون» یوازې د لاریونونو تر بندیز پورې محدود نه دی. د دې قانون په نورو برخو کې د کسانو د جلب او نیولو شرایط، د وسلې کارول او د طالبانو د امنیتي مسؤلانو صلاحیتونه هم مشخص شوي دي. د دې قانون له مخې، د طالبانو مأموران په ځینو شرایطو کې کولای شي کسان د شکایت، شهادت یا شک پر بنسټ ونیسي. همدارنګه په ۴۱مه ماده کې راغلي چې امنیتي مسؤلان کولای شي د لویو جرمونو تورن کسان د «قهرآمېزو الفاظو» او حتی د مرګ په ګواښ سره د توبې لپاره تر فشار لاندې راولي. طالبانو په همدې قانون کې لیکلي چې مأموران باید نیول شوي کسان په لرګي، دُرو، کیبل یا نورو طریقو شکنجه نه کړي؛ خو په تېرو پنځو کلونو کې د تاوتریخوالي، خپلسرو نیونو او له بندیانو سره د ناوړه چلند په اړه ګڼ راپورونه خپاره شوي دي. د لاریونونو بشپړ بندیز د مدني اعتراض فضا لا نوره محدودوي؛ هغه فضا چې تر دې وړاندې هم د طالبانو تر سخت فشار لاندې وه. د افغانستان د ښځو لپاره، چې په تېرو پنځو کلونو کې یې اعتراض د محدودیتونو پر وړاندې د مخالفت د څرګندولو له پاتې محدودو لارو څخه یوه بلله، دا قانون ښايي د هغوی د اعتراضونو د رسمي منع کېدو معنا ولري.

Image: Wakil KOHSAR / AFP لا هم ډېر کتابونه د هغې د خونې په یوه کونج کې پراته دي؛ ښايي ځینې یې وروستی ځل هغه مهال ور اړول شوي وي چې هغې فکر کاوه د پوهنتونونو تړل کېدل موقتي دي او ډېر ژر به بېرته خپل درسي صنف ته ستنه شي. زرغونه په سړو سترګو دغو کتابونو ته ګوري او صنف ته د تلو خاطرې په ذهن کې راګرځوي؛ هغه خاطرې چې نږدې څلور کاله پرې تېر شوي دي. د ۲۰۲۲ کال د ډسمبر په ۲۰مه، طالبانو د افغانستان په پوهنتونونو کې د نجونو لوړې زده‌کړې منع کړې. هغه محصلانې چې تر هغه وخته یې د سند ترلاسه کولو، دندې موندلو او خپل راتلونکي جوړولو لپاره هڅې کولې، ناڅاپه له پوهنتونونو لرې پاتې شوې. اوس، واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو له پنځمې کلیزې وروسته، یو شمېر دغو نجونو له زن‌نیوز سره په خبرو کې ویلي چې په دې موده کې یې یوازې زده‌کړې له لاسه نه دي ورکړې، بلکې احساس کوي د ځوانۍ کلونه، کاري فرصتونه او راتلونکي ته یې د هیلو یوه برخه هم ترې اخیستل شوې ده. زرغونه، د کابل اوسېدونکې، له همدې نجونو څخه یوه ده. هغه یو وخت د کابل پوهنتون د اقتصاد پوهنځي محصله وه. هغې وایي، د خپل راتلونکي لپاره یې پلان درلود او فکر یې کاوه چې له فراغت وروسته به یې ژوند بل ډول وي. خو د طالبانو له فرمان وروسته یې زده‌کړې نیمګړې پاتې شوې. زرغونه وایي، بېرته درسي صنفونو ته د ستنېدو انتظار ورو ورو په ناهیلۍ بدل شوی دی. هغې وایي: «له کلونو انتظار وروسته مې ورو ورو هیله له لاسه ورکړه او اوس په رواني ستونزو اخته شوې یم. عمر مې تېر شو او پوهنتون مې هم نیمګړی پاتې شو.» هغې د خپل اوسني ژوند حالت په قفس کې د یوې مرغۍ له ژوند سره تشبیه کړی دی. «شپه او ورځ لکه یوه مرغۍ چې په قفس کې وي، زه هم د طالبانو د قوانینو په جوړ کړي قفس او زندان کې یم، هره شېبه خفه کېږم.» زرغونه وایي، د خپل رواني وضعیت د مقابلې لپاره د خپګان ضد درمل کاروي، خو احساس کوي چې د پخوا په څېر توان او زغم نه لري. «د خپګان ضد ګولۍ خورم، خو بیا هم توان او زغم مې ختم شوی. همدا لعنتي ګولۍ هم نه شي کولای دا وضعیت کنټرول کړي.» د هغې لپاره د وخت تېرېدل یوې موخې ته د نږدې کېدو معنا نه لري. برعکس، هر څومره چې وخت تېر شوی، له هغه ژوند څخه یې واټن زیات شوی چې د ځان لپاره یې تصور کړی و. په کندز کې ۲۶ کلنه ناجیه هم ورته کیسه لري. هغې د هغو کلونو یادونه کوي چې جګړه، ناامني او د طالبانو پرله‌پسې بریدونه د دغه ولایت د خلکو د ژوند یوه برخه وه. خو د هغې په وینا، د حکومت له بدلون سره بله ستونزه پیل شوه؛ داسې ستونزه چې دا ځل یې په مستقیم ډول د هغې او زرګونو نورو افغان نجونو تعلیمي راتلونکی په نښه کړ. ناجیه وایي: «خدای دې د طالبانو ژوند تور کړي چې زموږ برخلیک یې خراب کړ.» هغې د جمهوریت ورځې هم یادوي: «شپه او ورځ د جمهوریت پر مهال هم د دوی له لاسه بې‌غمه نه وو، جګړې یې کولې او هره ورځ یې زموږ پر ولایت بریدونه کول.» خو هغه څه چې د طالبانو له بېرته راتګ وروسته وشول، د هغې لپاره د محرومیت بله بڼه وه. «وروسته چې ښځه‌ضد طالبان واک ته ورسېدل، زموږ پر زده‌کړو یې برید وکړ او موږ یې له زده‌کړو منع کړو.» ناجیه د ځان لپاره داسې راتلونکی تصور کړی و چې پکې به روان‌شناسه وي؛ هغه دنده چې د هغې په وینا، د پوهنتوني زده‌کړو له لارې یې ترلاسه کولای شوه. اوس له هغه راتلونکي څخه یوازې یوه لنډه جمله پاتې ده: «که نه، زه به اوس روان‌شناسه وم.» په هرات کې راحله یو وخت د دغه ښار د دولتي پوهنتون د طب پوهنځي محصله وه. هغه د غور ولایت اوسېدونکې ده او وایي، د ډاکټرۍ د مسلک د انتخاب پرېکړه یې یوازې شخصي انتخاب نه و. هغې غوښتل له فراغت وروسته هغو خلکو ته خدمت وکړي چې د هغې په وینا، ښځینه ډاکټرانو ته اړتیا لري. راحله وایي: «ما غوښتل ډاکټره شم. په ټول افغانستان کې ښځینه ډاکټرانې کمې دي او په ځانګړي ډول زموږ په ولایت کې.» خو د ډېرو نورو نجونو په څېر د هغې دا لاره هم په نیمایي کې ودرېده. «خو طالبانو دا هیله راڅخه واخیسته او له خاورو سره یې خاورې کړه.» اوس راحله د دې پر ځای چې په روغتون کې د ناروغانو په درملنه بوخته وي، خپله د خپلو رواني ستونزو لپاره له نورو ډاکټرانو درملنه او دوا اخلي. هغې وایي: «په داسې حال کې چې غوښتل مې نور خلک له ناروغیو وژغورم او درملنه یې وکړم، اوس خپله د ډېر فکر او اندېښنې له امله ناروغه شوې یم، روان‌شناس ډاکټر ته ځم او د خپګان ضد درمل کاروم.» په کندهار کې صبرینا هم د داسې راتلونکي په اړه خبرې کوي چې اوس ورته د پخوا په څېر روښانه نه ښکاري. هغې وایي، له زده‌کړو سره یې مینه لرله، خو له زده‌کړو محرومیت یې هیله کمرنګه کړې ده. «ما غوښتل درس ووایم او زده‌کړې وکړم. تازه مې د کانکور لپاره چمتووالی نیوه، خو طالبانو کانکور او پوهنتون راڅخه واخیستل او اوس ژوند ته هېڅ هیله نه لرم.» صبرینا د هغو فشارونو په اړه هم خبرې کوي چې د هغې په وینا، کله ناکله د ځان د زیانمنولو فکرونه ورسره پیدا کېږي. هغې وایي: «کله ناکله بد فکرونه مې ذهن ته راځي او زړه مې غواړي ځان ته زیان ورسوم او ژوند پای ته ورسوم، یعنې ځان‌وژنه وکړم، ځکه زه نجلۍ یم او د انتخاب حق هم نه لرم. دا د طالبانو نظر زما او نورو نجونو او ښځو په اړه دی.» له افغانستان د څلورو بېلابېلو سیمو څلور روایتونه؛ کابل، کندز، غور او کندهار. د هغوی تجربې توپیر لري، خو د ټولو ګډ ټکی یو دی: هغه پوهنتونونه چې نور د ننوتلو اجازه ورته نه لري. د دغو نجونو لپاره د زده‌کړو بندیز یوازې د څو کتابونو نه لوستل او د څو ازموینو نه ورکول نه دي. هغوی د داسې راتلونکي په اړه خبرې کوي چې کلونه یې ورته هڅه کړې وه؛ د هغو دندو په اړه چې غوښتل یې ولري او د هغه ژوند په اړه چې فکر یې کاوه له پوهنتون څخه تر فراغت وروسته به پیل شي. اوس واک ته د طالبانو له بېرته ستنېدو پنځه کاله تېر شوي او په پوهنتونونو کې د نجونو د زده‌کړو له بندیز څخه نږدې څلور کاله تېرېږي. په دې موده کې، هغه نجونې چې یو وخت یې ځانونه محصلانې بللې، د خپل ژوند یوه برخه یې د پوهنتونونو د دروازو د بېرته پرانیستل کېدو په انتظار کې تېره کړې ده. زرغونه لا هم غواړي خپلې زده‌کړې بشپړې کړي، ناجیه لا هم د روان‌شناسۍ د مسلک په اړه فکر کوي، راحله لا هم د ډاکټرې کېدو هیله لري او صبرینا، له ټولو هغو ناهیلیو سره سره چې یادونه یې کوي، لا هم هغه ورځې په یاد لري چې غوښتل یې پوهنتون ته لاړه شي. خو طالبانو په پوهنتونونو کې د ښځو د زده‌کړو د ځنډولو له فرمان وروسته، تر اوسه پوهنتونونو ته د زرګونو نجونو د بېرته ستنېدو لپاره کوم مشخص وخت نه دی اعلان کړی.

Image: Wikipedia عایشه وهاب، افغان‌الاصله امریکایۍ سیاستواله، د کالیفورنیا د څوارلسمې حوزې په ځانګړو ټاکنو کې له بریا وروسته، د امریکا کانګرس ته د رسېدلې لومړنۍ افغان‌الاصله ښځې او لومړنۍ افغان‌امریکایۍ په توګه وپېژندل شوه. وهاب د اګست په ۱۸مه په ځانګړو ټاکنو کې خپلې ډیموکراتې سیالې ملیسا هرناندز ته ماتې ورکړه. د شاوخوا ۹۵ سلنه رایو له شمېرل کېدو وروسته، هغې له ۵۳ سلنې ډېرې رایې ترلاسه کړې. وهاب به تر جنورۍ پورې د امریکا د استازو په مجلس کې د کالیفورنیا د څوارلسمې حوزې د استازولۍ پاتې موده بشپړه کړي او په نومبر کې به د بشپړې دوه کلنې دورې لپاره بیا ټاکنیزې سیالۍ ته ودرېږي. کانګرس ته د عایشه وهاب رسېدل، د امریکا په سیاست کې د هغې لومړنۍ تاریخي بریا نه ده. هغې په ۲۰۱۸ کال کې د هیوارد ښار شورا ته په ټاکل کېدو سره، لومړنۍ افغان‌امریکایۍ ښځه شوه چې په امریکا کې یوه ټاکنیز مقام ته ورسېده. په ۲۰۲۲ کال کې د کالیفورنیا ایالتي سنا ته هم بریالۍ شوه او د دغه بنسټ لومړنۍ مسلمانه او افغان‌امریکایۍ ټاکل شوې ښځه شوه. د وهاب ژوند هم له ډېرو ستونزو سره مل و. هغه په نیویارک کې د افغانستان د کډوالو په یوه کورنۍ کې زېږېدلې ده. په ماشومتوب کې یې مور او پلار له لاسه ورکړل او یوه موده یې د ماشومانو د سرپرستۍ په سیستم کې ژوند وکړ. وروسته په کالیفورنیا کې یوې افغانې کورنۍ د خپلې لور په توګه ومنله. سیاست ته له ننوتلو مخکې یې هم په ټولنیزو بنسټونو، د ټکنالوژۍ په برخه او غیرانتفاعي سازمانونو کې فعالیت کړی و. وهاب د خپلو سیاسي فعالیتونو په کلونو کې تر ډېره د کور، اقتصادي نابرابرۍ، زده‌کړو او د ښځو، ماشومانو او ټیټ عاید لرونکو کورنیو د ملاتړ پر موضوعاتو کار کړی دی. هغې د کالیفورنیا ایالتي سنا ته تر رسېدو مخکې له «Afghan Coalition» بنسټ سره هم همکاري کړې او د افغان‌امریکایي ټولنې اړوند پروګرامونو کې فعاله وه. د یوې افغان‌الاصله ښځې بریا او د امریکا یوه مهم سیاسي بنسټ ته رسېدل په داسې شرایطو کې دي چې په افغانستان کې د ښځو وضعیت په بشپړ ډول بل لوري ته روان دی. واک ته د طالبانو له بېرته ستنېدو پنځه کاله وروسته، نجونې لا هم له منځنیو زده‌کړو او پوهنتون څخه محرومې دي او ښځې د کار، تګ راتګ او په عامه ژوند کې د حضور په برخه کې له پراخو محدودیتونو سره مخ دي. په افغانستان کې ښځې له ډېرو هغو مقامونو څخه لرې شوې دي چې له ۲۰۱ کال مخکې یې په سیاست، دولتي ادارو او ټولنه کې درلودل، خو له افغانستان بهر افغانې او افغان‌الاصله ښځې لا هم په علمي، رسنیزو، ټولنیزو او سیاسي برخو کې مهمو مقامونو ته رسېږي. د عایشه وهاب کانګرس ته رسېدل له دې اړخه یوازې د یوې سیاستوالې د بریا کیسه نه ده، بلکې د هغو ښځو د وړتیا یوه بېلګه ده چې زده‌کړو، سیاسي فرصتونو او برابر ګډون ته په لاسرسي سره کولای شي د پرېکړو تر لوړو کچو ورسېږي؛ هغه فرصتونه چې نن په افغانستان کې میلیونونه ښځې او نجونې ترې محرومې دي.

Sent to ZAN TV د کاناډا په ټورنټو کې مېشتو یو شمېر افغانانو واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو د پنځمې کلیزې په مناسبت په یوه غونډه کې د ښځو او نجونو پر وړاندې د محدودیتونو د پای ته رسېدو، د طالبانو د عادي کولو د درولو او د افغانستان د خلکو د اساسي حقونو د تضمین غوښتنه کړې ده. هغوی له نړیوالې ټولنې او د بشري حقونو له بنسټونو غوښتي چې د «جنسیتي اپارتاید» د په رسمیت پېژندلو او جرم ګڼلو او د عاملانو د حساب ورکوونکي کولو لپاره جدي اقدام وکړي. د دې غونډې په خپره شوې اعلامیه کې راغلي: «طالبان باید د عادي کولو له لارې مشروعیت ترلاسه نه کړي.» هغوی ټینګار کړی چې له طالبانو سره هر ډول نړیوال تعامل باید د افغانستان د خلکو د اساسي حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو، د بیان ازادۍ او مدني ازادیو په رعایت مشروط وي. هغوی همدارنګه د نجونو پر مخ د مکتبونو او پوهنتونونو د سمدستي پرانیستلو، د ښځو د کار او ټولنیز ګډون د حق او د افغانستان د وګړو د مدني او سیاسي حقونو د بېرته اعادې غوښتنه کړې ده. په دې اعلامیه کې له نړیوالو بنسټونو غوښتل شوي چې د پخوانیو نظامیانو او امنیتي ځواکونو پر وړاندې د هدفي وژنو، خپلسرو نیونو، شکنجې، جبري نادرکه کېدو او د بشري حقونو د نورو نقضونو اړوند راپورونه په خپلواکه توګه وڅېړي او عاملان یې حساب ورکوونکي کړي. په ټورنټو کې د افغانستان وګړو د بیان پر ازادۍ او د خپلواکو رسنیو پر فعالیت هم ټینګار کړی او د سیاسي، مدني او رسنیزو بندیانو د خوشې کېدو او د سانسور او د بیان ازادۍ د ځپلو د پای ته رسېدو غوښتنه یې کړې ده. Sent to ZAN TV هغوی همدارنګه د ځمکو د غصب، جبري بې‌ځایه کولو او د نفوسو د بدلون اړوند ادعاوو د خپلواکې څېړنې غوښتنه کړې او ټینګار یې کړی چې د خلکو د مالکیت حق او د خوندي ژوند حق باید له تبعیض پرته تضمین شي. هغوی له کوربه هېوادونو هم غوښتي چې د پناه غوښتونکو د جبري بېرته ستنولو د منع اصل رعایت کړي او معترضې ښځې، خبریالان، مدني فعالان او نور له خطر سره مخ کسان افغانستان ته بېرته ونه لېږي. په ټورنټو کې مېشتو افغانانو ټینګار کړی: «د اګست ۱۵مه د افغانستان د خلکو د ارمانونو پای نه دی» او د داسې افغانستان غوښتنه یې کړې چې پکې ښځې او نارینه برابر وي، نجونې او هلکان د زده‌کړو حق ولري او هېڅ وګړی د قوم، ژبې، جنسیت یا سیاسي نظر له امله ونه ځپل شي. دا په داسې حال کې ده چې په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ پنځه کاله تېرېږي؛ هغه پنځه کاله چې له بشري بحران، د بشري حقونو له پراخو نقضونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو له نقض، او د خلکو پر ټولنیز او مدني ژوند له پراخو محدودیتونو سره مل وو.

Sent to ZAN TV د افغانستان یو شمېر بنسټونو، اعتراضي غورځنګونو او وګړو د پخواني نظام د سقوط او د طالبانو د بېرته واکمنېدو د پنځمې کلیزې په مناسبت د یکشنبې په ورځ، د اګست په ۱۶مه، د فرانسې په پاریس کې غونډه وکړه او د طالبانو د عادي کولو د بهیر د پای ته رسولو، د ښځو او نجونو د عملي ملاتړ او د افغانستان د خلکو د خپل سیاسي برخلیک د ټاکلو د حق د په رسمیت پېژندلو غوښتنه یې وکړه. معترضانو ویلي چې له ښوونیز، ټولنیز، اقتصادي او سیاسي ژوند څخه د ښځو او نجونو د حذفولو په برخه کې د طالبانو تګلارې باید د «جنسیتي اپارتاید» په توګه په رسمیت وپېژندل شي او نړیواله ټولنه باید د دغو تګلارو پر وړاندې عملي اقدامات وکړي. د دې اعتراض په خپره شوې پرېکړه‌لیک کې راغلي چې په اوسنیو شرایطو کې طالبانو ته هر ډول عادي کول یا سیاسي او ډیپلوماتیک مشروعیت ورکول، د افغانستان د خلکو له حقونو او غوښتنو سره په ټکر کې دي. معترضانو له ملګرو ملتونو، اروپایي ټولنې او اروپایي دولتونو غوښتي چې له طالبانو سره تعامل د دغې ډلې د واکمنۍ د مشروعیت سبب نه شي. هغوی همدارنګه د نجونو او ښځو پر مخ د مکتبونو او پوهنتونونو پر بیا پرانیستلو ټینګار کړی او د معترضو ښځو، خبریالانو، محصلانو، استادانو، لیکوالانو، مدني فعالانو او د بشري حقونو د مدافعانو د ملاتړ غوښتنه یې کړې ده. په دې پرېکړه‌لیک کې له نړیوالې جزایي محکمې او نورو صلاحیت لرونکو قضایي مراجعو غوښتل شوي چې د ناقانونه وژنو، شکنجې، خپلسرو نیونو، جبري نادرکه کولو، قومي او مذهبي ځورونې او جبري بې‌ځایه کولو عاملان تر عدلي تعقیب لاندې ونیسي. هغوی ټینګار کړی چې د طالبانو هېڅ چارواکی یا غړی باید د خپل سیاسي یا نظامي مقام له امله د عدالت پر وړاندې له حساب ورکولو څخه مصون پاتې نه شي. هغوی له دولتونو هم غوښتي چې د افغانستان د پناه غوښتونکو د جبري بېرته ستنولو د منع اصل رعایت کړي او هغه کسان ونه باسي چې د بېرته ستنېدو په صورت کې د شکنجې، تعقیب یا جدي زیان له خطر سره مخ کېږي. د پرېکړه‌لیک په پای کې راغلي چې طالبان «د افغانستان د خلکو استازیتوب نه کوي» او د یوې وسله‌والې ډلې واکمني د افغانستان د خلکو له سیاسي مشروعیت سره برابره نه شي ګڼل کېدای. معترضانو له نړیوالې ټولنې غوښتي چې له داسې سیاسي بهیر څخه ملاتړ وکړي چې د «مشروع، ټول‌شموله او د افغانستان د خلکو له ارادې راولاړ شوي» نظام د رامنځته کېدو لامل شي.