د لټون پایلې

image: ACNUR مستند فلم «زما ماشومان چېرته دي؟» چې د خدیجه امین، په اسپانیا کې میشتې افغان خبریالې د ژوند کیسه بیانوي، د هسپانیا د سیویا ښار د اروپايي فلمونو په ۲۲م جشنواره کې نندارې ته وړاندې شوی دی. دا دوه برخیز مستند، د ونیسا هرنانډز بورکه او پابلو دیئوس بوزون له‌خوا جوړ شوی، او د یوې مور تر ټولو تریخ روایت انځوروي؛ هغه جګړه چې خدیجه یې د افغانستان له سقوط وروسته د خپلو ماشومانو له جلا کېدو سره مخ کړې. خدیجه امین، چې د «خبرنګارانو پرته له سرحد» د اسپانیا د څانګې د بورډ غړې ده، د فلم اصلي کرکټر او راوی ده. Source: Festival de Sevilla د جوړونکو په وینا، دا مستند د درې کلونو د څېړنو او تصویر اخیستنې پایله ده او د خدیجه سخت او اوږد سفر تعقیبوي؛ ښځه چې د کابل تر سقوط وروسته په ۲۰۲۱ کال کې اسپانیا ته کډواله شوه، خو د افغانستان په رسمي اسنادو کې «مړه شوې» ثبت شوې ده. په همدې موده کې، د هغې مېړه درې ماشومان افغانستان ته وړي او د میاشتو لپاره یې د هغوی د هر ډول اړیکې مخه نیولې ده. په مستند کې روایت کېږي چې د رسمي اسنادو نشتوالی او پېچلې حقوقي ستونزې لامل شوې چې خدیجه ونه شي کولی ثابت کړي چې د خپلو ماشومانو قانوني مور ده؛ هغه وضعیت چې خدیجه یې «د ژوند تر ټولو دردناک تجربه» بللې ده. په سیویا جشنواره کې د دې مستند ننداره د جوړونکو له‌خوا «د افغان ښځو د غږ د منعکس کېدو یو مهم ګام» بلل شوې ده. دغه اثر، د یوې افغانې مور د شخصي درد تر څنګ، نړیوالو لیدونکو ته د افغانستان د ښځو د رنځ، مقاومت او نه‌خوندي وضعیت یو روښانه انځور هم وړاندې کوي.

Image: unicef د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونيسف) خبرداری ورکړی چې افغانستان، سره له دې چې د اقلیم د بدلون په رامنځته کولو کې یې ډېر لږ رول درلود، اوس له نړۍوالو د اوبو او اقلیم له بدترینو بحرانونو سره مخ دی؛ هغه بحران چې د میلیونونو ماشومانو ژوند له ګواښ سره مخامخ کړی دی. تاج‌الدین اویوالی، د یونيسف استازی په افغانستان کې، د نړېوال اقلیم کنفرانس (COP30) د پیل په مناسبت ویلي: «له افغانستان څخه هېڅ استازی په دې ناسته کې ګډون نه‌لري، په داسې حال کې چې د دې هېواد ماشومان د اقلیمي بدلون له پایلو تر ټولو ډېر زیان ویني.» نوموړي زياته کړې چې وچکالۍ، زلزلو او پرله‌پسې سېلابونو د افغان ماشومانو روغتیا، تغذیه او راتلونکی له منځه وړی او د خلکو لاسرسی د څښاک پاکو اوبو ته په یوه لویه بحراني ستونزه بدل شوی دی. د ده په وینا، اوس په افغانستان کې له نیمایي څخه ډېر د اوبو سرچينې له منځه تللې او اته له هر لسو کسانو ناپاکې اوبه څښي. د یونيسف استازي همدارنګه ويلي چې د اوبو رسولو او ښاري حفظ‌الصحې سیستمونه د طبیعي پېښو او د چاپېریال د تخریب له امله د نسکورېدو په حال کې دي او د ناپاکو اوبو له امله رامنځته شوې ناروغۍ ورځ تر بلې ډېریږي. یونيسف په خپل راپور کې ټینګار کړی چې افغانستان لا هم د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې د بشري مرستو له کمبود سره مخ دی، او دا مهال یوازې ۵ سلنه بودیجه د پاکو اوبو او د اقلیم د بدلون پر وړاندې د مقاومت د خدماتو لپاره برابره شوې ده. یاد بنسټ ویلي، یونيسف او د هغې همکاران د زیانمنو ماشومانو او کورنیو د ملاتړ لپاره هڅې کوي او د لمر پمپونو، د باراني اوبو د زېرمه کولو شبکو او بیړنیو روغتیایي خدمتونو په برابرولو سره هڅه کوي چې د خلکو د ژوند مهمو اړتیاوو ته لاسرسی وساتي. اویوالی ټینګار کړی: «د افغانستان ماشومان د اقلیم بحران نه‌دی رامنځته کړی، خو تر ټولو ډېر زیان یې دوی ویني.» دا خبرداری په داسې حال کې ورکول کېږي چې تېرې اوونۍ نړیوالو بنسټونو، په ځانګړي ډول د خوړو نړیوال پروګرام (WFP)، د فقر، خوارځواکۍ او بشري بحران د زیاتېدو په اړه خبرداری ورکړی و. د وچکالۍ د دوام، د کډوالو د جبري ستنېدو او د نړیوالو مرستو د کمېدو له امله، کارپوهان وايي چې افغانستان د یوې نوې بشري فاجعې په درشل کې دی.

social media طالبانو په ننګرهار او غور کې ۱۵ کسان، چې يوه ښځه هم پکې شامله ده، د خلکو په وړاندې په عام محضر کې وهلي دي. د طالبانو د سترې محکمې له لوري نن چهارشنبه (د لړم ۲۱مه) په خپره شوې خبرپاڼه کې ويل شوي، چې ۱۴ کسان، په شمول د يوې ښځې، د ننګرهار ولايت د لعل‌پور ولسوالۍ د ښاروالۍ او ابتدائي محکمې د حکم له مخې، پرون او نن د خلکو په وړاندې مجازات شوي دي. دغو کسانو ته د طالبانو محکمې د «له کوره تښتېدلو، د شرابو د پېر او پلور، لواطت او غلا» په تور د ۳۰ تر ۳۹ پورې د درو سزا ورکړې ده. په يوه بله جلا اعلاميه کې راغلي، چې د غور ولايت د ساغر ولسوالۍ يو سړی د «اخلاقي فساد» په تور د خلکو په وړاندې ۳۹ درو وهل شوی دی. له هغه وخت راهيسې چې طالبان يو ځل بيا واک ته رسېدلي، د دغې ډلې له لوري څو ځله کسان د خلکو په وړاندې وهل شوي او تر اوسه لږ تر لږه ۱۱ کسان د سلګونو کسانو په حضور کې اعدام شوي دي. نړيوالو د بشري حقونو مدافع بنسټونو په وار وار دا کړنې «د بشري حقونو ښکاره نقض» بللې او ټينګار يې کړی، چې عامه اعدامونه او بدني سزاوې د نړيوالو قوانينو پر خلاف او د انساني کرامت سره په ټکر کې دي.

Image credit: The Afghan Times «طالبانو مرستې خپلو کسانو ته وېشلې، زموږ لپاره هېڅ نه‌دي پرېښې.» د طالبانو له پرله‌پسې ادعاوو سره سره، چې ګواکې له بېرته راستانه شوو افغان کډوالو ملاتړ کوي، د افغانستان پر سړکونو دردناکې صحنې د بلې واقعيت کيسه کوي. ښځې، ماشومان او حتی نارينه، چې له ايران او پاکستانه شړل شوي، د ښارونو په بېلابېلو برخو کې د سترګو له اوښکو ډک د رهگذرو مخې ته د مرستې لاس غځوي؛ دا يوه ترخه کيسه ده د فقر، بې‌وسۍ او نه‌پوره شوو ژمنو. طالبان ادعا کوي چې بېرته راستانه شوو کډوالو ته يې په بېلابېلو برخو کې بشردوستانه مرستې برابرې کړې دي، خو د زن‌نيوز د ميداني راپورونو له مخې، ډېری له دغو مرستو هېڅکله تر اړمنو خلکو نه‌دي رسېدلي. يو شمېر بېرته راستانه شوو مهاجرو زن‌نيوز ته ويلي چې طالبانو د نړيوالو مرستندویو ادارو مرستې خپلو کسانو ته وېشلې او د غريبو خلکو لپاره هېڅ برخه نه‌ده پاتې شوې. خجسته، يوه مور چې دوه کوچني ماشومان لري، اوس د فراه په بازار او د سړک په غاړه ناسته ده او له رهګذرو مرسته غواړي. هغې زن‌نيوز ته وويل: «خدای خير ورنه کړي هغه څوک چې موږ يې بدبخته کړو. ووينئ، نيمه شپه ده، زه په دې يخ او دوړ ډک هوا کې ګرځم او زما ماشومان ناروغ دي. موږ له تهرانه وشړل شو. پرته له هغه پنځه زره افغانيو چې د نيمروز پر پوله يې راکړې، بله هېڅ مرسته مو نه‌ده ترلاسه کړې. بې‌سروپناه يم او د مجبورۍ له امله ګدايي کوم.» په نيمروز ولايت کې خالده، چې يوه بله بېرته راستانه شوې ښځه ده، له خپلې کورنۍ سره يو ځای په سړکونو کې د مرستې لاس غځوي. هغې وويل: «دا سړی مې مېړه دی، د هغه لپاره کار نشته. اوس موږ ټوله کورنۍ ګدايي کوو. ډېری شپې مو ډوډۍ نه‌لرو او له خالي لاسونو خپل تشې خيمې ته بېرته ستنېږو.» په هرات کې بيا نازنين، چې دوه لوڼې او يو کوچنی زوی لري، څلور مياشتې کېږي چې د ترقي په پارک کې ژوند تېروي او د خلکو مخې ته د مرستې لاس غځوي. هغې وويل چې د خوست اصلي اوسېدونکې ده، خو د بېرته تګ کرايه نه‌لري. هغې زياته کړه: «زه د خوست يم، خو د تګ پيسې نه لرم. څلور مياشتې کېږي چې دلته پاتې يم. ورځې ګدايي کوم څو زما ماشومان وږې پاتې نه‌شي، او شپې په پارکونو او د سړکونو پر غاړو ويده کېږو. هیڅوک موږ ته نه راځي.» په بېلابېلو افغان ښارونو، په ځانګړي ډول له ايران او پاکستانه د جبري شړل شوو مهاجرو له راتګ وروسته، د ګدايۍ د زياتېدو څپه د هېواد له سترو انساني بحرانونو څخه ګرځېدلې ده. په داسې حال کې چې د «بېرته راستانه شوو کډوالو د ملاتړ» په نوم ميليونه ډالره نړيوالې مرستې افغانستان ته راوهيږي، بې‌سروپناه ښځې او ماشومان لا هم د سړکونو پر غاړو ناست دي او د خلکو د لږ تر لږه رحم او خواخوږۍ په تمه دي.

Sent to Zan TV د افغانستان د ښځو د ازادۍ فانوس غورځنګ غړو د طالبانو له تازه اقدام سره، چې د هرات په ولایت کې یې پر ښځو د برقعې اغوستل جبري کړي، د اعتراض غونډه ترسره کړه. دا لاریون د سه‌شنبې په ورځ (۲۰ لړم) وشو. په يوه اعلامیه کې چې له لوري يې خپره شوې، راغلي دي: «جبري پوښښ د ښځو د انساني کرامت او فردي آزادۍ خلاف عمل دی. اسلام د پوهاوي او انتخاب دين دی، نه د اجبار او وېرې. حجاب هغه وخت ارزښت لري چې له ايمان او دروني باور څخه راولاړ شي، نه د زور او ګواښ له لارې.» دغه غورځنګ ټینګار کړی چې هېڅ نظام حق نه لري د ښځو له بدن او جامو څخه د سياسي يا مذهبي واک د څرګندولو لپاره استفاده وکړي. په اعلامیه کې زياته شوې ده: «د ښځې ازادي د ټولنې له آزادۍ نه بېلېدونکې برخه ده؛ هغه ټولنه چې ښځه زنداني کړي، خپله د جهل په تياره کې بند پاتې کېږي.» غورځنګ د افغان ښځو د مقاومت يادونه کړې او ويلي یې دي: «ښځو د تر ټولو سختو کلونو پر مهال د پوهاوي څراغ بل ساتلی، خو طالبان د جبري پوښښ په تحمیل سره هڅه کوي دا څراغ مړ کړي.» دا اعتراض په داسې حال کې شوی چې طالبانو په وروستیو ورځو کې په هرات ولایت کې پر ښځو د برقعې اغوستل جبري کړي دي. ښځو ته پرته له برقعې د روغتونونو، ښوونځيو او عامه ترانسپورټ وسایلو ته د ننوتو اجازه نه ورکول کېږي؛ هغه کړنه چې د ښځو فعالان یې «د طالبانو د منظمې تګلارې يوه برخه د ښځو د بشپړ حذف لپاره» بولي.

Image: WFP_Afghanistan/X د خوړو نړيوال پروګرام (WFP) خبرداری ورکړی چې ميليونه افغان ښځې هره ورځ ويني چې ماشومان يې د خوارځواکۍ له امله رنځيږي، په داسې حال کې چې نړيوالې مرستې کمې شوې او ژمی رانژدې شوی دی. جان اېليف، د خوړو د نړيوال پروګرام رئيس په افغانستان کې، د سه‌شنبې په ورځ (۲۰ لړم) وويل: «افغان ښځې ويني چې ماشومان يې د خوارځواکۍ پر وړاندې تسليمېږي، خو دوی له مرستو بې‌برخې پاتې شوې او له يو نه‌زغمل کېدونکي حالت سره يوازې پرېښودل شوې دي. اوس د مرستو د کمېدو وخت نه دی، ژمی را نږدې دی، بايد مرستې زياتې کړو او هغه همبستګي عملي کړو چې ژمنه مو پرې کړې وه.» دا خبرداری په داسې حال کې ورکول کېږي چې د خوړو نړيوال پروګرام يوه ورځ مخکې هم د افغانستان د تغذيې د بحران د سختېدو راپور ورکړی و، په ځانګړي ډول د ښځو او ماشومانو تر منځ. دغه اداره ويلي چې دا بحران «مخنیوی کېدونکی» دی، خو د مرستو کمښت ښايي د ژمي د بشپړو مرستو مخه ونيسي. له دې وړاندې د نړيوالې ادارې «ورلډ ويژن افغانستان» هم ويلي و چې افغانستان د نړۍ له بدترينو د تغذيې له بحرانونو سره مخ دی. د دې ادارې د معلوماتو له مخې، ۳.۷ ميليونه افغان ماشومان له شديدې خوارځواکۍ رنځيږي، او له يو ميليون زيات ماشومان د سمدستي مړينې له ګواښ سره مخ دي. شنونکي وايي، د نړيوالو مرستو کمښت او له پاکستان او ايران څخه د کډوالو جبري ستنېدل د افغانستان انساني حالت لا پسې خراب کړی دی. ښځې او ماشومان تر ټولو ډېر له خطر سره مخ دي؛ هغه بحران چې د ژمي له راتګ سره ښايي په يوه چوپه فاجعه بدل شي.

Image: Javed Tanveer/AFP د هرات په ولایت کې د ښځو لپاره د برقعې د جبري کولو له پریکړې وروسته، د افغانستان د جمهورپالو ښځو شبکې په یوه اعلامیه کې دا پرېکړه د طالبانو له لوري «د ښځو د بنسټیزو حقونو او د انسانی د کرامت ښکاره نقض» بللې ده. په اعلامیه کې راغلي، د طالبانو پالیسۍ، لکه جبري حجاب، د زده‌کړې او کار منع، او د ښځو د ټولنیز حضور محدودول، «د اسلامي، انساني او بشري حقونو له ارزښتونو سره په ښکاره تضاد کې دي». دغه شبکه ټینګار کوي چې ښځه او سړی د انسان په توګه د برابر او نه‌سلبېدونکو حقونو لرونکي دي، او هېڅ ډله حق نه لري چې د دین يا حجاب په نوم د ښځو ازادي او د انتخاب حق محدود کړي. په اعلامیه کې راغلي: «د ښځو پر وړاندې د ورځ په ورځ زياتېدونکو محدوديتونو پلي کول د طالبانو هغه وېره څرګندوي چې له آګاهو او فعالو ښځو یې لري. طالبان غواړي د ښځو په بند ساتلو سره خپل واک د ناپوهۍ او استبداد پر بنسټ ټينګ وساتي.» دغه شبکه له د هرات له ښځو غوښتي چې چوپتيا ماته کړي او په سوله‌ييزو او مدني لارو د دې تګلارې پر وړاندې خپل اعتراض څرګند کړي. همدارنګه، له نړيوالو ادارو، رسنيو او د بشري حقونو له مدافعانو غوښتنه شوې چې د طالبانو دا کړنې مستندې کړي او د سياسي او حقوقي فشار له لارې د دې محدوديتونو د بندېدو لپاره اقدام وکړي. دا اعلاميه په داسې حال کې خپرېږي چې طالبانو په هرات ولایت کې د ښځو لپاره د برقعې اغوستل جبري کړي دي. د راپورونو له مخې، ښځې پرته له برقعې د روغتونونو، دولتي ادارو او ترانسپورتي وسایطو ته د ننوتو اجازه نه لري. په تيرو ورځو کې، يو شمېر ښځو په کابل او هرات کې د دې پرېکړې پر ضد د اعتراض په بڼه برقعې وسوځولې او هغه يې «د ښځو د ځپلو او د ټولنې له ژوند څخه د حذف وسيله» بللې ده.

Sent to Zan TV د ازادۍ، ډيموکراسۍ او بشري حقونو د ارزښتونو د پياوړتيا په موخه د برلين د ازادۍ کنفرانس د دوشنبې په ورځ (۱۹ لړم) د آلمان په پلازمېنه کې ترسره شو. په دې ناسته کې د بېلابېلو هېوادونو سياستوال، مدني فعالان او د بشري حقونو مدافعان ګډون کړی و. شکريه بارکزي، د افغانستان د ولسي جرګې پخوانۍ غړې او د نړيوال ازادۍ کانګرس مرستياله، په خپله وينا کې د افغانستان د ښځو د روان «جنسیتي اپارتايد» او د بشري حقونو د پراخ نقض په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړه. هغې له نړيوالې ټولنې وغوښتل چې د افغان ښځو او نجونو د ملاتړ لپاره عملي او اغېزمن ګامونه پورته کړي. همدارنګه، نيلوفر ايـوبي، د بشري حقونو فعاله او د منځني ختيځ او شمالي افريقا د شورا غړې، او رويا محبوب، د ښځو د حقونو مدافعه، په خپلو خبرو کې د طالبانو د پاليسيو د سختو اغېزو يادونه وکړه چې د افغان ښځو د ټولنيز، زده‌کړيز او مسلکي ژوند پر ټولو برخو يې درانه زيانونه رسولي دي. د برلين د ازادۍ کنفرانس، چې د برلين د ازادۍ د اونۍ يوه برخه ده، سږکال هم د ښځو د حقونو د ايراني فعالې مسيح علي‌نژاد په ګډون ترسره شو. دغه کنفرانس په داسې حال کې ترسره کېږي چې د افغانستان ښځې د نړۍ د تر ټولو سخت‌دريځ رژيم تر واک لاندې ژوند کوي. هغوی له زده‌کړې، کار، سفر او ټولنيز حضور څخه محرومې دي او هره ورځ د هغو تګلارو سره مخ کېږي چې موخه يې د ښځو بشپړ حذف دی. د ښځو فعالان وايي، دا ډول ناستې د افغانستان له دننه څخه د چوپ شوو ښځو د غږ د رسولو لپاره يوه مهمه نړيواله لار برابروي.

Image: UNICEF د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (يونيسف) وايي، د ۲۰۲۵ کال په ترڅ کې یې د نړيوال بانک په همکارۍ د افغانستان په بېلابېلو ولايتونو کې ۷۰ د ماشومانو د لومړني ودې مرکزونه (ECD) جوړ کړي، چې تر اوسه له ۲۰ زرو زيات ماشومان له دې خدمتونو ګټه اخيستې ده. یونيسف د دغه پروګرام موخه د ماشومانو ذهني او عاطفي وده او د مور او ماشوم تر منځ د مثبتې اړيکې پياوړتيا بللې ده. آزيتا صديقي، چې د دې پروګرام يوې ارشدې ښوونکې ده، په هرات کې وايي: «په دې مرکزونو کې زده‌کړه د لوبې، خبرو او شعرونو له لارې ترسره کېږي، څو ماشومان د خپلو ميندو ترڅنګ د باور او خوښۍ احساس وکړي.» په يوه ويډيو کې چې يونيسف د دوشنبې په ورځ (۱۹ لړم) خپره کړې، مدينه عظيمي، چې د دې پروګرام يوه برخه ده، ويلي: «ما زده کړل چې د درې کلونو څخه کم عمره ماشومان تر ټولو زيات د شعرونو او سندرو له لارې زده‌کړه کوي. کله چې له خپل ماشوم سره سندره وايم، د هغه چلند او احساسات ښه کېږي.» یونيسف وايي، دا پروګرام يوازې د ماشومانو په زده‌کړه نه، بلکې د ميندو په روزنه هم تمرکز لري، څو زده کړي چې د لوبو او عاطفي اړيکو له لارې د خپلو ماشومانو ذهني او احساساتي وده څنګه پياوړې کړي. دا پروګرام په داسې حال کې پلي کېږي چې ميليونه ماشومان په افغانستان کې د فقر، خوارځواکۍ او د زده‌کړې او روغتيايي خدمتونو د محدوديتونو له امله له لومړنيو د ودې او زده‌کړې فرصتونو څخه بې‌برخې دي.

Image: Ebrahim Noroozi / AP د خوړو نړيوال پروګرام (WFP) د افغانستان د خوارځواکۍ د سخت بحران په اړه خبرداری ورکړی، په ځانګړې توګه د ښځو او ماشومانو په منځ کې، او ويلي يې دي چې د ژمي له نږدې کېدو سره دا وضعه لا پسې خرابېږي. دغه سازمان د دوشنبې په ورځ (۱۹ لړم) په يو پيغام کې ليکلي: «لومړی ځل په څو لسیزو کې کېدای شي د ژمي بشپړه مرسته رسونه په افغانستان کې ممکنه نه وي.» د خوړو نړيوال پروګرام دغه بحران «د مخنیوي وړ» بللی او له نړيوالې ټولنې یې غوښتی چې د يوې بشري فاجعې د مخنيوي لپاره عاجلې او اغېزمنې مرستې وکړي. د دې ادارې په وينا، له ۲.۵ ميليونه زيات افغان کډوال، په ځانګړي ډول ښځې او ماشومان چې له پاکستان او ايران څخه شړل شوي، له سختې خوارځواکۍ سره مخ دي. له دې وړاندې، د «ورلډ ويژن افغانستان» په نوم نړيوالې ادارې هم خبرداری ورکړی و چې افغانستان د نړۍ له تر ټولو بدو تغذيې بحرانونو سره مخ دی. د دې ادارې په وينا، ۳.۷ ميليونه افغان ماشومان له حادې خوارځواکۍ رنځ وړي، چې له دې ډلې يو ميليون ماشومان د سمدستي مرګ له جدي خطر سره مخ دي. ورلډ ويژن زياته کړې چې له ۳۰۵ زيات د تغذيې خدمت مرکزونه د بوديجې د کمښت له امله تړل شوي او نړيوالې مالي مرستې يوازې ۳۰ سلنه د افغانستان د واقعي اړتياوو پوښښ کوي.