د لټون پایلې

Social Media د افغانستان د ښځو له معترضو او مدني فعالانو څخه د شیرین هزاره مړینې د معترضو ښځو، د ښځو د حقونو د فعالانو او مدني بنسټونو ترمنځ پراخ غبرګونونه راپارولي دي. د شیرین هزاره د کورنۍ غړو د یکشنبې په ورځ، د سلواغې ۱۹مه، د دې خبر په تایید سره ویلي، چې نوموړې په استرالیا کې د مغزي سکتې له امله خپل ژوند له لاسه ورکړی دی. شیرین هزاره له هغو لومړیو ښځو څخه وه، چې په افغانستان کې د طالبانو له بېرته واک ته رسېدو وروسته، د دې ډلې د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو او تګلارو پر ضد د سړکونو ته وتلو اعتراضونو کې برخه اخیستې وه. د موجودو معلوماتو له مخې، شیرین هزاره شاوخوا څلور میاشتې وړاندې استرالیا ته پناه وړې وه. د هغې د مړینې تر خبر خپرېدو وروسته، یو شمېر معترضو ښځو، مدني او فرهنګي فعالانو په ټولنیزو شبکو کې د پیغامونو په خپرولو سره د هغې پر مړینه خواشیني څرګنده کړې ده. په دغو پیغامونو کې له شیرین هزاره څخه د «د افغانستان د ښځو د مقاومت د سمبول» په توګه یادونه شوې ده. د «آزادګانو په تبعید کې» غورځنګ هم د یوې اعلامیې په خپرولو سره د شیرین هزاره پر مړینه خواخوږي څرګنده کړې او نوموړې یې «زړوره ښځه او د طالبانو پر ضد د مدني اعتراضونو له مخکښانو» بللې ده. دغه غورځنګ په خپله اعلامیه کې د ښځو د غوښتنو پر دوامداره تعقیب او د ښځو پر وړاندې د لګول شویو محدودیتونو پر ضد پر اعتراض ټینګار کړی دی. د شیرین هزاره مړینې یو ځل بیا د افغانستان د معترضو ښځو وضعیت ته پاملرنه رااړولې ده؛ هغه ښځې چې د سړکونو له اعتراضونو وروسته، له پرله‌پسې فشارونو، ناامنۍ، جبري کډوالۍ او د تبعید په ژوند کې له رواني او فزیکي پایلو سره مخ شوې دي.

© Farzana Wahidy / Human Rights Watch یوناما د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت په خپل تازه درې‌ماهه راپور کې ویلي، چې طالبانو تر ۱۸ کلونو کمه یوه نجلۍ د جبري واده د نه منلو له امله نیولې او زنداني کړې ده. په دغه راپور کې، چې د یکشنبې په ورځ، د سلواغې ۱۹مه خپور شوی او د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر څخه تر دسمبر پورې موده رانغاړي، راغلي چې دا تنکۍ نجلۍ د طالبانو په یوه ولایتي زندان کې ساتل کېږي. یوناما د دې نجلۍ د نیول کېدو د وخت او د زندان د ولایت په اړه نور جزییات نه دي ورکړي. یوناما د راپور په بله برخه کې ټینګار کړی، چې په دې موده کې د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي ګڼې پېښې ثبت شوې دي، چې جبري ودونه پکې ځانګړی ځای لري. د دې بنسټ د موندنو له مخې، د طالبانو د امر بالمعروف ځواکونه د ۲۰۲۵ کال د می او سپتمبر په میاشتو کې په هرات ولایت کې ښځې د چادر لمونځ اغوستلو ته اړې کړې دي. په راپور کې راغلي، هغه ښځې چې له دې لارښوونې سرغړونه یې کړې وه، د لنډې مودې لپاره نیول شوې دي. د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ کال د نومبر په لومړیو کې هم په هرات ښار کې ښځې په عامه ځایونو کې د برقع اغوستلو ته اړې شوې او هغه ښځې چې برقع یې نه درلوده، روغتونونو، روغتیايي مرکزونو، دولتي ادارو او د ودونو تالارونو ته له لاسرسي بې‌برخې شوې دي. یوناما همدارنګه راپور ورکړی، چې د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر په ۳مه طالبانو په هرات کې د ښځو د تګ راتګ پر ازادۍ د محدودیتونو له لګولو سره، د هوايي ډزو او د خلکو د تیتولو له لارې، د دې ښار د ۶۴ متري سړک په ښځینه جمعه بازار کې د ښځو د ننوتلو مخه نیولې ده. په راپور کې راغلي، چې د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر په ۶مه د طالبانو د امر بالمعروف ځواکونو په زابل ولایت کې هغه ښځې ودرولې، چې د سهارنۍ سپورتي هڅې لپاره له کوره وتلې وې، او هغوی ته یې خبرداری ورکړی، چې نور دې د دې کار لپاره له کوره نه وځي. همدارنګه، یوناما ویلي، چې د ۲۰۲۵ کال د دسمبر په ۸مه د اروزګان ولایت په مرکز ترینکوټ ښار کې په علني ډول د ټکسي او کاسټر موټرچلوونکو ته لارښوونه شوې، چې ښځو ته له شرعي محرم پرته د سپرېدو اجازه ورنه کړي. د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ کال د دسمبر په ۲۷مه د طالبانو د امر بالمعروف ځواکونو په کندهار ښار کې له دوکاندارانو غوښتي، چې هغو ښځو ته توکي و نه پلوري، چې محرم ورسره نه وي. یوناما زیاته کړې، چې د طالبانو د امر بالمعروف ځواکونه په کندهار او اروزګان ولایتونو کې په دوامداره توګه له روغتیايي مرکزونو لیدنه کوي، څو ښځینه ناروغانې او ښځینه روغتیايي کارکوونکې له محرم پرته د ننوتلو څخه منع کړي. د دې بنسټ په وینا، دا اقدام د ښځو د روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي د محرومېدو او د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د کار مخنیوي لامل شوی دی.

Photo: AFP طالبانو په بلخ ولایت کې یوه ښځه د «نامشروع اړیکو» په تور په دورو وهلې ده. د طالبانو سترې محکمې د پنجشنبې په ورځ، د سلواغې ۱۶مه، اعلان کړی چې د بلخ ولایت د زاري ولسوالۍ د دې ډلې د ابتدائیه محکمې د پرېکړې پر بنسټ، یوه ښځه پر ۳۵ دورو محکومه او سزا شوې ده. په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې دا حکم د طالبانو د سترې محکمې د عالي مقام له تایید وروسته عملي شوی دی. د خبرپاڼې له مخې، دا سزا د امنیې قومندان، د استخباراتو مدیر، د ولسوالۍ مرستیال او د سیمې د یو شمېر اوسېدونکو په حضور کې اجرا شوې ده. طالبانو په افغانستان کې بېرته واک ته تر رسېدو وروسته، بدني سزاوې، په ځانګړي ډول په عام محضر کې د دورو وهلو سزا، په پراخه کچه عملي کړې دي. نړیوالو بشري حقونو بنسټونو دا ډول سزاوې بیا بیا غندلې دي، خو طالبان یې د شریعت له خپل تفسیر سره سم تطبیق ته دوام ورکوي.

Social Media په فراه ولایت کې د طالبانو مسوولان وايي، د فراه‌رود ولسوالۍ کې د یوه کور د دېوال د نړېدو له امله د یوې کورنۍ دوه کسان مړه شوي او درې نور ټپیان دي. د فراه‌رود ولسوالۍ د طالبانو ولسوال، محمدصادق جهادمل، ویلي چې دا پېښه د پنجشنبې په ورځ، د سلواغې ۱۶مه، د دې ولسوالۍ په «ګورزنګ» سیمه کې رامنځته شوې ده. د هغه په وینا، دا پېښه د وروستیو ورښتونو له امله شوې ده. جهادمل زیاته کړې، چې په دې پېښه کې د کورنۍ پلار او لور یې خپل ژوند له لاسه ورکړی او د کورنۍ ښځه له دوو نورو ماشومانو سره ټپیان شوي دي. د طالبانو د ځایي چارواکو په خبره، ټپیان د فراه‌رود ولسوالۍ روغتیايي مرکز ته لېږدول شوي دي. د یادونې وړ ده، چې د بارانونو په موسم کې د کورونو د چتونو او دېوالونو د نړېدو پېښې د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې تر دې وړاندې هم د کورنیو د غړو د ژوند د له لاسه ورکولو لامل شوې دي.

Photo: Zarqa Yaftali/Facebook زرقا یفتلي، د افغان ښځو د حقونو او د نجونو د زده کړو فعاله، د ۲۰۲۶ کال د «زاید د انساني همبستګۍ نړیواله جایزه» ترلاسه کړه. دا جایزه په یوه رسمي مراسمو کې د متحده عربي اماراتو د ولسمشر، شیخ محمد بن زاید آل نهیان، له لوري زرقا یفتلي ته ورکړل شوه. زرقا یفتلي په خپل فېسبوک پاڼه کې په خپاره کړي پیغام کې لیکلي، چې دا جایزه فردي لاسته راوړنه نه ګڼي، بلکې د افغانستان د ښځو د کلونو ګډې مبارزې د رسمیت پېژندنې نښه یې بولي، هغه ښځې چې د پراخو محرومیتونو او سیستماتیک حذف سره سره، د خپلو اساسي حقونو لپاره ولاړې پاتې شوې دي. یفتلي په دې پیغام کې ټینګار کړی، چې له زده کړو، کار او ټولنیز حضور څخه د ښځو او نجونو محرومول، د بشري حقونو سازمان‌یافته نقض دی او باید عادي ونه بلل شي. هغې زیاته کړې، چې د نړیوالې ټولنې چوپتیا د دې وضعیت پر وړاندې، د بې‌عدالتۍ دوام ته لاره هواروي. په همدې مراسمو کې، د اذربایجان جمهوریت او ارمنستان د سولې هوکړه او همدارنګه یوه فلسطیني رفاهي اداره هم د دې جایزې د نورو ګټونکو په توګه معرفي شوې دي. د زاید د انساني همبستګۍ جایزه یوه کلنۍ نړیواله جایزه ده، چې هغو کسانو او بنسټونو ته ورکول کېږي، چې د انساني همبستګۍ، سولې، عدالت او سوله‌ییز ګډ ژوند د پیاوړتیا په برخه کې اغېزمن رول لري. زرقا یفتلي دا جایزه ټولو هغو ښځو ته ډالۍ کړې، چې د ګواښونو او محدودیتونو سره سره، د ښځو د حقونو او د نجونو د زده کړو لپاره هڅې کوي.

Photo: NOORULLAH SHIRZADA/AFP د طالبانو د طبیعي پېښو پر وړاندې د مبارزې اداره وايي، په تېر یو کال کې په هېواد کې د ماینونو او ناچاودو توکو د چاودنو له امله ۸۷ کسان وژل شوي، چې له دې ډلې ۶۷.۵ سلنه قربانیان ماشومان دي. د دې ادارې ویاند، محمدیوسف حماد، د چهارشنبې په ورځ (د سلواغې ۱۵مه) په یوه ویډیويي پیغام کې وویل، دا شمېرې د هېواد په کچه د ماینونو او ناچاودو توکو د ۱۹۳ پېښو له ثبت وروسته راټولې شوې دي. د هغه په وینا، په دغو پېښو کې ۳۳۳ نور کسان ټپیان شوي هم دي. حماد زیاته کړې، چې په تېر یو کال کې ۵۸ کیلومتره ځمکه د ماینونو او ناچاودو توکو څخه پاکه شوې او ۲۴ زره او ۷۲۰ ماینونه او چاودېدونکي توکي موندل شوي او شنډ کړل شوي دي. د هغه په خبره، دا مهال په افغانستان کې ۱۵۵ د ماین‌پاکۍ ټیمونه فعالیت لري او له دوه میلیونه او ۱۰۶ زرو څخه زیاتو کسانو ته د ماینونو او ناچاودو توکو د خطرونو په اړه پوهاوی ورکړل شوی دی. د یادونې وړ ده، چې افغانستان د لسیزو جګړو وروسته لا هم د جګړو پاتې ماینونو او ناچاودو توکو له پراخ ککړتیا سره مخ دی. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، شاوخوا درې میلیونه او ۳۰۰ زره کسان په هېواد کې د ماینونو له ککړو سیمو څخه د یو کیلومتر په واټن کې ژوند کوي، هغه وضعیت چې د ماشومانو ژوند په مستقیم ډول ګواښي.

Photo: Ebrahim Noroozi/AP Photo د بشري حقونو د څار سازمان په خپل کلني راپور کې ویلي چې په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو له لوري د افغانستان د ښځو او نجونو ځپل زیات شوي او په ورته وخت کې په هېواد کې بشري بحران هم لا خراب شوی دی. د بشري حقونو د څار سازمان دغه راپور د چهارشنبې په ورځ (۱۵ سلواغه) خپور کړی دی. په راپور کې ویل شوي چې طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې د ښځو او نجونو پر ژوند لا سخت محدودیتونه لګولي او بشري بحران د بهرنیو مرستو د کمېدو او د میلیونونو کډوالو د جبري بېرته ستنېدو له امله لا پسې وخیم شوی دی. فرشته عباسي، د بشري حقونو د څار سازمان د افغانستان د څانګې څېړونکې، ویلي چې دولتونه باید طالبان د «وحشتناکو ناوړه استفادو» د پای ته رسولو لپاره تر فشار لاندې راولي او په ورته وخت کې د افغان کډوالو ملاتړ او بشري مرستې پراخې کړي. د هغې په وینا، د طالبانو پرله‌پسې ځپنه باید دولتونه دې ته وهڅوي چې په افغانستان کې د جدي جنایتونو مسوولان حساب ته راکاږي. په راپور کې دا هم ویل شوي چې په ۲۰۲۵ کال کې په افغانستان کې له ۲۲ میلیونو ډېر کسان د خوړو د ناامنۍ له خطر سره مخ وو او ښځې او نجونې په نامتناسب ډول زیانمنې شوې دي. د بشري حقونو د څار سازمان ټینګار کړی چې هېڅ هېواد باید هغه افغانان چې د ځورونې یا د ژوند له ګواښ سره مخ دي، په زور بېرته ونه لېږي، او له د ملګرو ملتونو د غړو هېوادونو یې غوښتي چې د افغانستان په اړه د یوه نوي څېړنیز میکانېزم د جوړولو او مالي ملاتړ وکړي. دغه موندنې د بشري حقونو د څار سازمان د ۲۰۲۶ کال د نړیوال راپور په چوکاټ کې خپرې شوې دي.

Photo: Keystone / AP Photo / Ebrahim Noroozi د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې یو شمېر ښځې وايي چې په افغانستان کې د امیندوارۍ د مخنیوي د درملو د پلور د بندیز په اړه د طالبانو پرېکړې پر کورنیو سخت فشار راوستی او ښځې یې په عملي ډول پرله‌پسې ماشوم زېږولو ته اړې کړې دي. د دې پالیسۍ منتقدان وايي چې طالبانو په دې اقدام سره نه یوازې د خلکو خصوصي ژوند په نښه کړی، بلکې د میندو او ماشومانو روغتیا او خوندیتوب یې هم له جدي ګواښ سره مخ کړی دی. ثریا نبي‌زاده، د جوزجان ولایت اوسېدونکې او د شپږو ماشومانو مور، د طالبانو د دې پرېکړې پر ضد د زن‌نیوز سره په خبرو کې وايي: «ماشوم د خدای نعمت دی، خو چې آن ډوډۍ او کالي نه لرو، ماشوم راوړل یوازې ظلم دی. اوس طالبان آن دا اجازه هم نه راکوي چې د خپلې کورنۍ د تنظیم لپاره درمل واخلو. زموږ ژوند اسارت شوی او نور د خپلو اولادونو په اړه د پرېکړې حق نه لرو.» نجلا، د بلخ ولایت یوه بله ښځه، هم د طالبانو دا پرېکړه د کورنیو په شخصي چارو او حریم کې لاسوهنه بولي او وايي: «د امیندوارۍ ضد ګولۍ نور نه پلورل کېږي. سمه ده چې ماشوم نعمت دی، خو موږ پرله‌پسې زېږونونو ته اړ کول ستړي او بې‌وسه کړي یو. طالبان زموږ ژوند ورانوي.» په همدې حال کې، د نسایي او ولادي ناروغیو متخصصان هم د دې پالیسۍ د خطرناکو پایلو په اړه خبرداری ورکوي. هدیه مبشر، په کابل کې د نسایي ناروغیو متخصصه، د زن‌نیوز سره په خبرو کې وايي چې پرله‌پسې ماشوم زېږونه کولی شي د میندو او ماشومانو د مړینې کچه لوړه کړي او همداراز په کورنیو کې د ناروغیو د خپرېدو لامل شي. هغې زیاته کړې: «هغه میندې چې هر کال ماشوم زېږوي، خپل ژوند او روغتیا له خطر سره مخ کوي او ماشومان یې له خوارځواکۍ او ناروغیو سره اخته کېږي. د طالبانو دا لارښوونه د ښځو ورو ورو وژل او پر کورنیو غیرانساني فشار تپل دي. د میندو د انتخاب حق ترې اخیستل شوی دی.» په دې حال کې، کارپوهان وايي چې د امیندوارۍ ضد درملو د پلور بندیز د طالبانو له لوري د خلکو د خصوصي ژوند د بشپړ کنټرول او پر کورنیو د فشار راوستلو بله بېلګه ده، هغه اقدام چې د بشري حقونو او د ښځو د ازادۍ ښکاره نقض او د ټولنې د روغتیا لپاره مستقیم ګواښ بلل کېږي.

Sent to ZanTV په کندهار ولایت کې ځایي سرچینې وايي چې د درې هغو ښځو جسدونه، چې څه موده وړاندې وژل شوې وې، د دې ولایت د سپین‌بولدک ولسوالۍ کې موندل شوي دي. سرچینو د دوشنبې په ورځ (۱۳ سلواغه) زن‌نیوز ته ویلي چې دغه جسدونه د سپین‌بولدک ولسوالۍ د شپږمې حوزې په اړوند سیمه کې، د «سارګو» غره ته نږدې موندل شوي دي. د سرچینو په وینا، دغه درې ښځې په «بې‌رحمانه» ډول وژل شوې او وروسته یې جسدونه په یوه کندې کې غورځول شوي او ښخ شوي دي. د سرچینو په خبره، د جسدونو له وضعیت څخه ښکاري چې دا پېښه څه موده وړاندې رامنځته شوې ده. همداراز ویل شوي چې تر اوسه د قربانیانو هویت او د دې وژنو انګېزه نه ده روښانه شوې. سرچینې زیاتوي چې طالبانو جسدونه د سپین‌بولدک ولسوالۍ دولتي روغتون ته لېږدولي او د قربانیانو د کورنیو د پېژندنې هڅې روانې دي.

Image: Bülent Kılıç/AFP په کاپیسا ولایت کې خبریالان او د رسنیو مالکان وايي چې طالبانو د ژوندي موجوداتو د انځورونو د خپرولو په منع کولو سره په دې ولایت کې رسنۍ په عملي ډول خفه کړې او د بیان ازادي یې په ښکاره ډول نقض کړې ده. په کاپیسا کې یوه ځایي خبریال، چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، زن‌نیوز ته ویلي چې د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ادارې په دې ولایت کې رسنیو ته په جدي ډول لارښوونه کړې چې د ژوندي موجوداتو د انځور اخیستلو او خپرولو څخه ډډه وکړي. هغه وايي: «طالبان نه یوازې د انځور اخیستل او خپرول منع کوي، بلکې د خلکو د نفقې د لارې بندولو هڅه هم کوي، په ځانګړي ډول د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو. کله چې انځور منع شي، موږ په عملي ډول بې‌کاره کېږو او خلک هم د رسنیو د تعقیب لپاره دلیل نه لري، ځکه د خپرولو لپاره څه نه پاتې کېږي. دا رښتیا هم د طالبانو ظلم ښيي.» په همدې حال کې، د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي چې طالبانو په کاپیسا ولایت کې د یوه نوي امر په صادرولو سره د ژوندي موجوداتو د انځور خپرول په بشپړ ډول منع کړي دي، هغه اقدام چې د منتقدانو په وینا د رسنیو د سیستماتیک حذف او د عامه غږ د چوپولو په لاره کې بل ګام دی. د افغانستان د خبریالانو د مرکز د راپور له مخې، دغه امر د پنجشنبې په ورځ (۹ سلواغه) د کاپیسا لپاره د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر رییس جمال‌الدین مظهري له خوا صادر شوی او د اطلاعاتو او فرهنګ ریاست له لارې رسنیو ته ابلاغ شوی دی. د دې امر له پلي کېدو وروسته، د کاپیسا ملي تلویزیون اړ شوی چې خپل تصویري فعالیت ودروي او یوازې راډیويي خپرونې ولري. په دې ولایت کې رسنیزو کارکوونکو زن‌نیوز ته ویلي چې خصوصي رسنۍ هم له داسې محدودیتونو سره مخ شوې دي چې په عملي ډول یې د مسلکي فعالیت دوام ناشونی کړی او لیدیزې رسنۍ یې له خپل اصلي ماموریت څخه ګرځولې دي. د افغانستان د خبریالانو مرکز ویلي چې کاپیسا پنځه ویشتم ولایت دی چې طالبانو پکې د ژوندي موجوداتو د انځور خپرول منع کړي دي، هغه پرېکړه چې ښيي دا سیاست یو موردی اقدام نه، بلکې په افغانستان کې د اطلاعاتي فضا د بشپړ کنټرول لپاره د پراخ پلان برخه ده. اوس مهال، په کاپیسا ولایت کې ملي راډیو تلویزیون، د دولتي باختر خبري آژانس نمایندګي، کاپیسا جریده او څو خصوصي راډیوګانې لکه د نجراب غږ، ندای حقیقت او طنین صدا فعالیت لري، هغه رسنۍ چې اوس یا چوپې کړل شوې دي او یا هم د سخت سانسور تر سیوري لاندې خپل کار ته دوام ورکوي.