د لټون پایلې

Image: © Stringer / Reuters ګارډین ورځپاڼې راپور ورکړی چې د اروپايي ټولنې د چارواکو وروستۍ لیدنه له طالبانو پلاوي سره په بروکسل کې، چې د افغان کډوالو د بېرته ستنولو په اړه د خبرو لپاره شوې وه، د افغانستان د ښځو او د بشري حقونو د فعالانو له پراخې غوسې سره مخ شوې ده. دې ورځپاڼې د پنجشنبې په ورځ د (چنګاښ ۴مه) لیکلي چې یو شمېر افغان ښځو دا ناسته «د افغانستان د ښځو پر مخ څپېړه» بللې ده. د هغوی په وینا، اروپا د طالبانو د استازو په خبرو کېنولو سره هغې ډلې ته مشروعیت ورکوي چې ښځې یې له خپلو تر ټولو لومړنیو حقونو محرومې کړې دي. په راپور کې راغلي چې افغان ښځې دا اقدام د اروپا له‌خوا د خپلو پنځه کلنو رنځونو له پامه غورځول بولي. هغوی وايي، اروپايي ټولنه له طالبانو سره په خبرو کولو د افغانستان د ښځو له تر ټولو لومړنیو حقونو محرومیت نادیده نیسي. دا ناسته د سه‌شنبې په ورځ په بروکسل کې ترسره شوه؛ وروسته له هغه چې د اروپايي ټولنې ۲۰ غړو هېوادونو د هغو افغان وګړو د بېرته ستنولو لپاره د لارو چارو د جوړېدو غوښتنه وکړه چې قانوني اقامت نه لري. اروپايي چارواکو ویلي چې له طالبانو سره خبرې پر هغو کسانو متمرکزې دي چې د اروپا لپاره «امنیتي ګواښ» بلل کېږي. خو ګارډین لیکلي چې د طالبانو چارواکو ته د بلنې په لیک کې د هغو افغانانو یادونه شوې چې په اروپايي ټولنه کې د اقامت قانوني حق نه لري؛ هغه موضوع چې د منتقدانو په وینا، د اخراجونو دایره ډېره پراخه ښيي. د بشري حقونو فعالان دا ناسته د اروپا د مهاجرتي تګلارو د سختېدو یوه برخه بولي. هغوی خبرداری ورکړی چې له طالبانو سره خبرې، حتی که «تخنیکي» وبلل شي، کولای شي له دې ډلې سره د اړیکو عادي کېدو او پر طالبانو د بشري حقونو د فشارونو کمزوري کېدو لامل شي. د اروپايي ټولنې د هغو شمېرو له مخې چې ګارډین ورته اشاره کړې، د دې ټولنې غړو هېوادونو د ۲۰۱۳ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ د افغان وګړو شاوخوا یو میلیون د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه ترلاسه کړي او نږدې نیمایي یې منل شوي دي. په همدې حال کې، ملګرو ملتونو مخکې راپور ورکړی و چې افغانستان ته بېرته ستانه شوي یو شمېر افغانان له خپل‌سرو نیونو، شکنجې او ناوړه چلند سره مخ شوي دي. د بشري حقونو فعالان وايي، افغانستان ته د افغانانو بېرته ستنول، هغه هېواد ته چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې له بشري حقونو او انساني کړکېچ سره مخ دی، کولای شي د ډېرو کسانو ژوند له خطر سره مخ کړي. د اروپايي ټولنې چارواکو ټینګار کړی چې دا ناسته د طالبانو د رسمیت پېژندلو معنا نه لري. خو منتقدان وايي، د ویزو صادرول، په بروکسل کې د ناستې کوربتوب او د طالبانو له استازو سره خبرې په عمل کې دې ډلې ته سیاسي اعتبار ورکوي. دا اندېښنې په داسې حال کې مطرح کېږي چې طالبانو د افغانستان ښځې او نجونې له زده‌کړو، کار، د تګ راتګ له ازادۍ او په عامه ژوند کې له پراخ حضور څخه محرومې کړې دي. د ښځو د حقونو فعالان وايي، له طالبانو سره هر ډول تعامل د بشري حقونو له شرط پرته، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو په برخه کې، کولای شي په افغانستان کې د ښځو سرکوب عادي کړي.

Image: AI-generated / CEPS یو شمېر اروپايي قانون جوړوونکو، د افغانستان د پارلمان پخوانیو استازو او د بشري حقونو فعالانو له اروپايي ټولنې غوښتي چې بروکسل ته د طالبانو د استازو له بلنې او د دې ډلې له هر ډول رسمي کوربتوب څخه ډډه وکړي. هغوی په یوه سرخلاصي لیک کې د اروپايي کمېسیون، د اروپايي ټولنې د بهرني اقدام خدمت او د دې ټولنې غړو هېوادونو ته، له طالبانو سره د مهاجرت او د افغان کډوالو د ایستلو په برخه کې د خبرو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده. لاسلیک کوونکو ویلي چې دا ډول ناستې، که څه هم «تخنیکي» وبلل شي، کولای شي طالبانو ته سیاسي مشروعیت ورکړي او له دې ډلې سره د اړیکو د عادي کېدو پیغام ولېږدوي. هانا نیومن، له جرمني څخه د اروپايي پارلمان غړې، د سه‌شنبې په ورځ د (چنګاښ ۲مه) د دې لیک په خپرولو سره په اېکس کې ویلي: «هره بلنه، هره ویزه او هره رسمي ناسته یو سیاسي پیغام لري.» هغې ټینګار کړی چې طالبان د مهاجرت په برخه کې له همکارۍ څخه د سیاسي امتیاز د ترلاسه کولو لپاره کار اخلي او اروپايي ټولنه باید خپل بشري حقونو اصول د ایستلو د توافقونو په بدل کې معامله نه کړي. په دې لیک کې راغلي چې طالبان د اروپايي ټولنې له‌خوا د تعامل لپاره ټاکل شوو معیارونو څخه هېڅ یو نه دی پوره کړی. لاسلیک کوونکو په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې سختو محدودیتونو، سیاسي سرکوب، خپل‌سرو نیونو او علني مجازاتو ته اشاره کړې ده. هغوی همداراز ویلي چې په اروپا کې د افغانستان په ځینو قونسلي استازولیو کې د طالبانو د چارواکو د رول زیاتوالی، د افغان کډوالو د څارنې او پر هغوی د فشار په اړه اندېښنې لا زیاتې کړې دي. لاسلیک کوونکو له اروپايي ټولنې غوښتي چې له طالبانو سره له هر ډول رسمي تعامل څخه ډډه وکړي، د مهاجرت په برخه کې همکاري له سیاسي بهیرونو جلا کړي او د بشري حقونو د نقض په وړاندې د طالبانو د ځواب‌ویونکي کولو لپاره فشارونه زیات کړي. دا غوښتنه په داسې حال کې مطرح کېږي چې بلجیم د طالبانو یو شمېر استازو ته ویزې ورکړې دي، څو په بروکسل کې د مهاجرت اړوند یوه ناسته کې ګډون وکړي. اروپايي چارواکو ویلي چې دا ناسته تخنیکي ماهیت لري او د طالبانو د رسمیت پېژندلو معنا نه لري. خو د بشري حقونو فعالانو خبرداری ورکړی چې له طالبانو هر ډول رسمي کوربتوب کولای شي له دې ډلې سره د اړیکو عادي کېدو ته مرسته وکړي. دا اندېښنې په داسې حال کې مطرح کېږي چې طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، ښځې او نجونې له زده‌کړو، کار، د تګ راتګ له ازادۍ او د عامه ژوند په ډېرو برخو کې له حضور څخه محرومې کړې دي.

Photo: UN ریچارد بنت، د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي، له اروپايي ټولنې او د هغې له غړو هېوادونو غوښتي چې افغانان داسې ځای ته بېرته ونه ګرځوي چې د هغوی لپاره خطرناک وي. بنت د سه‌شنبې په ورځ د (چنګاښ ۲مه) په خپله اېکس پاڼه کې بروکسل ته د طالبانو د یوه پلاوي د بلنې په غبرګون کې ویلي چې د اجباري نه ستنولو اصل «مطلق» او «نه تعلیقېدونکی» دی او په دې برخه کې هېڅ استثنا جواز نه لري. دا غبرګون وروسته له هغه مطرح شو چې اروپايي ټولنې د طالبانو یو پلاوی بروکسل ته د یو شمېر افغان پناه‌غوښتونکو د بېرته ستنولو په اړه د خبرو لپاره وباله. اروپايي چارواکو ویلي چې دا خبرې تخنیکي دي او د طالبانو د رسمي پېژندنې معنا نه لري. بنت ویلي چې شکنجه لا هم په افغانستان کې یو واقعي او جدي خطر دی. د هغه په وینا، د طالبانو له‌خوا هېڅ ډول تضمین یا ډاډ نه شي کولای دا خطر له منځه یوسي. په همدې حال کې، ملالې یوسفزۍ، د نوبل د سولې جایزې ګټونکې، هم بروکسل ته د طالبانو بلنه غندلې ده. هغې د دوشنبې په ورځ د (چنګاښ ۱مه) په خپله اېکس پاڼه کې لیکلي چې له دې اقدامه «حیرانه او ژوره خواشینې» شوې ده. ملالې ویلي، طالبان هماغه ډله ده چې نجونې یې ښوونځي ته له تګ منع کړې او ښځې او نجونې یې له عامه ژوند څخه حذف کړې دي. هغې زیاته کړې چې طالبانو د «جنسیتي اپارتاید» له لارې د افغانستان ښځې او نجونې له زده‌کړو، کار او ټولنیز حضور څخه محرومې کړې دي. ملالې ټینګار کړی دی: «له طالبانو سره هر ډول تعامل باید د افغان ښځو او نجونو له حقونو پیل او پر هماغو پای ته ورسېږي.» بروکسل ته د طالبانو بلنه د بشري حقونو د فعالانو او د پناه‌غوښتونکو د مدافع بنسټونو له پراخ غبرګون سره مخ شوې ده. منتقدان وايي، له طالبانو سره خبرې، حتی په تخنیکي کچه، کولای شي دې ډلې ته مشروعیت ورکړي او د افغان بېرته ستنېدونکو امنیت له خطر سره مخ کړي. دا اندېښنې په داسې حال کې مطرح کېږي چې طالبانو په نږدې تېرو پنځو کلونو کې د افغانستان پر ښځو او نجونو پراخ محدودیتونه لګولي دي؛ د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو د دروازو له تړلو نیولې د ښځو د کار تر منع پورې. د بشري حقونو بنسټونو خبرداری ورکړی چې افغانستان ته د افغانانو بېرته ستنول، په ځانګړي ډول په اوسنیو شرایطو کې، کولای شي هغوی له نیولو، شکنجې، تعقیب او د بشري حقونو له جدي نقض سره مخ کړي.

Photo: UN Women/Sayed Habib Bidell سوځنده لمر پر زړو خېمو لګېږي او د ګرمۍ څپه د خېمه‌مېشتو لپاره ساه اخیستل سخت کړي دي. تود باد نرۍ او زړې خېمې خوځوي. د څېرې شوو پلاستیکونو خش‌خش غږ د دوبي د غرمې په درانه سکوت کې خپرېږي. د باد له هرې څپې سره دوړې پورته کېږي او په وچ او سوځنده هوا کې ګرځي. خېمه‌مېشتي وايي، په دې طاقت‌فرسا ګرمۍ کې ژوند د پناه‌ځای پر ځای په تنور کې پاتې کېدو ته ورته دی. ماشومان له دوړو ډکو مخونو سره په کم‌رنګه سیورو کې پناه اخلي او ښځې په ستړو څېرو، د لږې هوا د موندلو لپاره د خېمو پردې یوې خوا ته کوي. د همدې تودو او زړو خېمو په منځ کې، ۱۷ کلنې بي‌بي‌ګل خپل لومړنی ماشوم وزېږاوه؛ بې له دې چې ډاکټر، قابله یا روغتیايي مرکز ورته نږدې وي. بي‌بي‌ګل د بادغیس ولایت اوسېدونکې ده. هغه وايي، شپږ کاله مخکې، کله چې د پخواني حکومت د ځواکونو او طالبانو ترمنځ جګړه زیاته شوه، کورنۍ یې اړ شوه چې د قادس ولسوالۍ خپل کور پرېږدي او هرات ته پناه یوسي. هغه پناه چې باید خوندي وای، نن د بي‌بي‌ګل لپاره له یوې تودې خېمې او له فقر سره ګډ ژوند پرته بل څه نه دي پرېښي. هغه په کمزوري غږ، چې د درد او ناروغۍ له امله دی، وايي: «کله چې درد مې پیل شو، فکر مې وکړ چې نور ژوندۍ نه پاتې کېږم. هوا ډېره ګرمه وه، بدن مې بې‌حاله شوی و او هېڅوک نه و چې مرسته راسره وکړي.» بي‌بي‌ګل وايي، د زېږون درد په شدیدې وینې‌بهېدنې بدل شو؛ خو روغتون ته د تګ لاره یې نه لرله، ځکه کورنۍ یې نه د کرایې پیسې لرلې او نه د هرات ښار ته د هغې د لېږد لپاره کومه وسیله. د خېمې تر څنګ، لیلما، د بي‌بي‌ګل خواښې، د کاغذ او پلاستیک ټوټې سره راټولوي چې لږ لوګی جوړ کړي او مچان لرې وساتي؛ خو د هغې کړاو تر هر هغه څه لوی دی چې په دې ځای کې تر سترګو کېږي. لیلما وايي، مېړه او زوی یې بې‌کاره دي او کورنۍ حتی د شپې د ډوډۍ د برابرولو توان نه لري. لیلما وايي: «مېړه او زوی مې کار نه لري. ځینې ورځې د خوړلو لپاره هېڅ شی نه پیدا کوو. څنګه مې خپله نږور روغتون ته وړله؟» هغې ټینګار کړی چې د هغوی د اوسېدو په ځای کې هېڅ روغتیايي مرکز نشته. د لیلما په وینا، د بي‌بي‌ګل وینې‌بهېدنې هغوی وېرولي وو؛ خو فقر او د روغتیايي پوهاوي نشتوالي کورنۍ یوې خطرناکې پرېکړې ته اړ کړه. هغه وايي: «له مجبورۍ مو هغې ته خام ځیګر ورکړ. خلکو ویل چې وینه‌بهېدنه بندوي. اوس نه یوازې ښه نه شوه، بلکې ناروغي یې لا زیاته شوې ده.» بي‌بي‌ګل اوس له سختې ناروغۍ سره لاس او ګرېوان ده. د مخ رنګ یې الوتی او غږ یې د راتلونکي له وېرې رپېږي. هغه وايي: «ډېره کمزورې شوې یم. وېرېږم چې د خپل ماشوم لویېدل ونه وینم. ښايي عمر مې لنډ وي.» د خېمې په بله خوا کې، غلام، د لیلما مېړه، د خپلې نږور د روغتیايي وضعیت په اړه په اندېښنه خبرې کوي. هغه وايي: «موږ هره ورځ اندېښمن یو. که حال یې خراب شي، هېڅ لاره نه لرو. پیسې نشته، ډاکټر نشته.» د بي‌بي‌ګل کیسه یوازې د یوه سخت زېږون روایت نه دی؛ دا د هغو ښځو د ژوند انځور دی چې د ښارونو په څنډو کې، له لومړنیو روغتیايي خدماتو لرې، میندې کېږي. د هغې د ماشوم زېږون د روغتون د مجهزې خونې پر ځای تر یوې تودې خېمې لاندې وشو؛ هغه ځای چې هیله او وېره په یو وخت کې ساه اخلي. د بي‌بي‌ګل لپاره، مور کېدل له یوې لویې پوښتنې سره پیل شوي دي: ایا ژوندۍ به پاتې شي چې د خپل ماشوم راتلونکی وویني؟

Social Media سیمه‌ییزې سرچینې په هرات کې وايي، طالبانو څلور کسان د دې ولایت په وروستیو اعتراضونو کې د ګډون په تور نیولي دي. سرچینو د جمعې په ورځ، د غبرګولي ۲۲مه، ویلي چې دا کسان په هرات کې د ولسي اعتراضونو وروسته د طالبانو د ځواکونو له‌خوا نیول شوي دي. د سرچینو په وینا، د طالبانو د ځواکونو د ډزو په پایله کې یو تنکی ځوان هم ټپي شوی دی. دا نیونې په داسې حال کې شوې دي چې د هرات د جبرئیل سیمې اوسېدونکي د سه‌شنبې په ورځ، د غبرګولي ۱۹مه، د طالبانو له‌خوا د پوښاک د ډول له امله د ښځو او نجونو د نیولو په اعتراض کې واټونو ته راووتل. تر دې مخکې، یوناما په هرات کې د لږ تر لږه ۳۰ ښځو د نیولو او د معترضانو پر وړاندې د طالبانو د ځواکونو له‌خوا د زیات زور کارولو په اړه اندېښنه څرګنده کړې وه. د بشري حقونو د څار سازمان هم ویلي چې د طالبانو ځواکونو د هرات د اعتراض د سرکوب پر مهال پر معترضانو ډزې کړې دي چې په پایله کې یې یو ماشوم وژل شوی، یو شمېر کسان ټپیان او یو شمېر نور نیول شوي دي.

Photo: AI «طالب د ټوپک په کنداغ پر سر ووهلم. بې‌هوښه شوم او نور پوه نه شوم چې څه پېښ شول.» دا د نازیې د روایت یوه برخه ده؛ د هرات له معترضو نجونو څخه یوه. هغه وايي د کار، زده‌کړو او ازادۍ د حق د غوښتنې لپاره واټ ته راوتلې وه، خو د طالبانو د ځواکونو له تاوتریخوالي سره مخ شوه او په وینو لړلي او ټپي سر بېرته کور ته ستنه شوه. د سې‌شنبې په سهار د (جون ۹مه) یو شمېر ښځې او نارینه د هرات په جبرئیل سیمه کې راټول شول، څو د طالبانو له‌خوا د ښځو د نیولو او د دې ډلې د امر بالمعروف د مأمورانو د تاوتریخجن چلند په اعتراض کې خپل غږ پورته کړي. معترضان وايي، نه یې کوم ځانګړی امتیاز غوښت او نه یې سیاسي شعارونه ورکړل؛ هغوی یوازې درې کلمې چیغې کړې: «کار، زده‌کړې او ازادي». خو طالبانو دغه ساده غوښتنه هم ونه زغمله او په ډزو او وهلو ټکولو یې ځواب ورکړ. د شاهدانو په وینا، د طالبانو ځواب دغو غوښتنو ته خبرې اترې نه، بلکې سرکوب و. نازیه، چې په دې تجمع کې حاضره وه، زن‌نیوز ته وايي چې له تېرې شپې یې د ټولنیزو شبکو له لارې د اعتراض له بلنې خبر ترلاسه کړی و. هغې سهار وختي له خپلې یوې ملګرې سره د تجمع ځای ته حرکت وکړ. د هغې په وینا، طالبانو له هماغه پیله لارې تړلې وې او هڅه یې کوله د خلکو د راټولېدو مخه ونیسي. نازیه وايي: «کله چې ګڼه‌ګوڼه زیاته شوه او د کار، زده‌کړو او ازادۍ شعارونه پورته شول، طالبانو د خلکو وهل ټکول پیل کړل. یوه طالب راته وویل: "ته نجلۍ یې او حجاب نه غواړې؟" وروسته یې د ټوپک په کنداغ پر سر ووهلم. کله چې مې سترګې خلاصې کړې، په یوه کور کې وم او څو نورې نجونې مې پر مخ اوبه شیندلې. سر مې په وینو لړلی و او د تګ توان مې نه درلود. وروسته دروازه وټکول شوه او نجونو په تېښته پیل وکړ. موږ د هماغه کور له بلې دروازې وتښتېدو. ملګرې مې له یوې بلې نجلۍ سره مرسته وکړه او زه په درې‌څرخ کې سپره شوم. تر کوره پورې مې له سره ډېرې وینې ولاړې.» د نازیې روایت یوازې له لسګونو ورته روایتونو څخه یو دی؛ د هغو ښځو روایت چې وايي د خپلو تر ټولو لومړنیو انساني حقونو د غوښتنې لپاره له تاوتریخوالي سره مخ شوې دي. سوریا، د دې اعتراض یوه بله ګډونواله، له زن‌نیوز سره په خبرو کې وايي، د شعارونو له پیلېدو څو شېبې وروسته د طالبانو ځواکونه پر خلکو ورغلل. هغې وايي: «موږ یوازې د خپل حق لپاره راغلي وو. خو طالبانو زموږ د غږ د اورېدو پر ځای، په ډزو ځواب راکړ. ما په خپلو سترګو ولیدل چې ښځې ټپیانې شوې. خلک تښتېدل او هېڅوک د امنیت احساس نه کاوه.» د هغې په وینا، د معترضانو د شمېر له زیاتېدو سره، د طالبانو د امنیتي او استخباراتي ځواکونو نور موټر هم سیمې ته ورسېدل او نیونې پیل شوې. عایشه، یوه بله ښځه چې په تجمع کې حاضره وه، د طالبانو چلند «وحشیانه» بولي. هغه وايي، د طالبانو ځواکونو په پیل کې خلک په لرګیو، شلاقونو او د ټوپک په کنداغونو وهل ټکول او غوښتل یې تجمع خپره کړي. خو کله چې طالبان ونه توانېدل اعتراض ودروي، د وسلو کارولو ته یې مخه کړه. هغې وايي: «موږ حجاب درلود، خو بیا هم د تاوتریخوالي هدف وګرځېدو. هغه ورځ طالبانو ته دا مهمه نه وه چې ښځو څه اغوستي؛ مهمه دا وه چې ولې یې د اعتراض غږ پورته کړی دی.» د دغو ښځو روایت د هغه واقعیت انځور وړاندې کوي چې د افغانستان ډېرو ښځو په نږدې پنځو کلونو کې تجربه کړی دی؛ داسې واقعیت چې پکې د زده‌کړو حق، د کار حق او حتی په عامه فضا کې د حضور حق، د اسلامي لباس او حجاب له لرلو سره سره، پر یوه جنجالي موضوع بدل شوی دی. د سې‌شنبې د ورځې اعتراض په هرات کې د طالبانو د تګلارو پر وړاندې د مدني مقاومت یوه برخه ده؛ هغه تګلارې چې منتقدان یې د تبعیض او جوړښتي ښځه‌دښمنۍ ښکاره بېلګه بولي. هغه ښځې چې د هرات په جبرئیل کې واټونو ته راووتلې، وايي غوښتنه یې له لومړنیو انساني حقونو ورهاخوا هېڅ نه ده؛ هغه حقونه چې د هغوی په باور، طالبان لا هم د هغوی له رسمیت پېژندلو ډډه کوي.

Source: Online platforms عمر یې دومره کم دی چې لا هم د خپلو خبرو په منځ کې د ماشومانو د لوبو، پخوانیو ټولګیوالو او هغو کتابونو یادونه کوي چې د ښوونځي له تړل کېدو وروسته د کور په یوه کونج کې دوړې پرې پرتې دي. خو هغه اوس د درسي ټولګي پر ځای، د یوه داسې سړي په کور کې ژوند کوي چې د هغې په وینا، له ۴۰ کلونو زیات عمر لري. خدیجه، ۱۳ کلنه د نیمروز ولایت اوسېدونکې، له زن‌نیوز سره په خبرو کې د خپل ګډ ژوند کیسه کوي؛ په داسې حال کې چې خپله لا هم د واده معنا په سمه توګه نه پوهېږي. هغه وايي: «ما غوښتل ښوونځي ته لاړه شم او نور درس ووایم. خو زه یې دې زاړه سړي ته ورکړم. شپې به مې د مور په غېږ کې خوب کاوه؛ اوس ډېره وېرېږم او هره شپه ژاړم. هېڅکله مې فکر نه کاوه چې ما به واده کړي.» خدیجه وايي، د هغې د واده پرېکړه د هغې په خوښه نه، بلکې د هغو نارینه‌وو ترمنځ وشوه چې د هغې د راتلونکي په اړه یې پرېکړه وکړه. هغه په خپل روایت کې وايي چې پلار یې، چې د نشه‌يي توکو په قاچاق کې بوخت و، له یوه طالب سره د ستونزې تر پیدا کېدو وروسته د هغې د واده منلو ته اړ شو. خدیجه وايي: «وا مې ورېدل چې زه یې د ۵۰ کیلو تریاکو په بدل کې دې طالب ته ورکړې یم. زه له دې موضوع هېڅ نه پوهېدم. یوازې پوهېدم چې نور نه ښوونځي ته تلای شم او نه خپل کور ته بېرته ګرځېدلای شم. نور خپل پخوانی ژوند نه لرم.» هغه وايي، کله چې له خپل واده خبره شوه، ورځې ورځې یې ژړل. «ما لا هم نانځکې لرلې. لا مې د ګاونډ له نجونو سره لوبې کولې. نه پوهېدم ولې باید د یوه لوی سړي ښځه شم.» د خدیجې روایت یوازې د هغو ماشومانو له روایتونو څخه یو دی چې له زده‌کړو د پراخ محرومیت وروسته له داسې برخلیکونو سره مخ شوي چې په ټاکلو کې یې هېڅ ونډه نه لرله. په بادغیس کې اقلیما هم له هغو هیلو خبرې کوي چې تر رسېدو مخکې ترې واخیستل شوې. اقلیما وايي، تل یې هیله لرله چې ډاکتره شي. «کله چې ښوونځي وتړل شول، فکر مې کاوه ښايي څو میاشتې وروسته بېرته خلاص شي. خپل کتابونه مې ساتلي وو. خو د ښوونځي د خلاصېدو پر ځای، راته یې د واده کالي راوړل.» اقلیما وايي، لا هم له ګډ ژوند څخه څه نه پوهېږي. «زه لا هم ماشومه یم. کله چې د خپل عمر نجونې وینم چې درس وايي یا لوبې کوي، احساس کوم چې یو څه له ما اخیستل شوي دي.» په مزار شریف کې مریم هم ورته روایت لري. هغه وايي، په وروستۍ ورځ چې د ښوونځي له دروازې ووته، فکر یې نه کاوه چې هماغه ورځ به د ټولو هیلو پای وي. «ما غوښتل ښوونکې شم. غوښتل مې درس ووایم. خو له شپږم ټولګي وروسته یې نور اجازه رانه کړه چې ښوونځي ته لاړه شم. غوښتل مې ځان ناکام کړم چې بېرته په ښوونځي کې پاتې شم، خو سره له دې چې د امتحان پاڼه مې سپینه ورکړه، بیا یې هم کامیابه کړم. ځکه په کور پاتې وم، پلار مې واده کړم. اوس هېڅوک زما د هیلو پوښتنه نه کوي.» د دې جملې پر ویلو د مریم غږ رپېږي: «هېچا له ما ونه پوښتل چې واده کول غواړم که نه.» د خدیجې، اقلیما او مریم برخلیک په داسې حال کې ټاکل شوی چې په افغانستان کې میلیونونه نجونې د زده‌کړو له حقه محرومې دي. د ښځو د حقونو فعالانو څو ځله خبرداری ورکړی چې د ښوونځیو او پوهنتونونو د دروازو تړل یوازې پر تعلیمي محرومیت نه ختمېږي؛ بلکې نجونې د کم‌عمره ودونو، اجباري ودونو او بشپړې اقتصادي وابستګۍ له خطر سره مخ کوي. په داسې هېواد کې چې نجونو ته له شپږم ټولګي وروسته د زده‌کړو د دوام اجازه نه ورکول کېږي، ډېری کورنۍ نور د خپلو لوڼو د زده‌کړو لپاره راتلونکی نه ویني. د دغو کورنیو د یو شمېر لپاره، کم‌عمره واده په داسې انتخاب بدل شوی چې د ښوونځي ځای یې نیولی دی. خو د دې پرېکړو بیه هغه ماشومان ورکوي چې لا باید د درسي مېزونو تر شا ناستې وای. خدیجه د خبرو په پای کې چوپېږي. څو ثانیې وروسته په ارام غږ وايي: «که ښوونځی خلاص وای، ښايي نن ناوې نه وای. ښايي د یوه طالب ښځه نه وای او ښايي ما هم د انتخاب حق درلودای.» یوه لنډه جمله چې ښايي د هغو زرګونو نجونو د برخلیک لنډیز وي چې د زده‌کړو د دروازو له تړل کېدو وروسته، ماشومتوب یې هم ترې واخیستل شو. د خدیجې، اقلیما او مریم نومونه د هغوی د امنیت د ساتنې لپاره بدل شوي دي.

Social Media یوناما د طالبانو له‌خوا د هرات د جبرئیل اعتراض د ځپلو پر مهال د یوه کس وژل کېدل تأیید کړي دي. دې ادارې ویلي چې د دې پېښې له امله د دویمې مړینې د راپورونو څېړنه کوي. یوناما نن چهارشنبه د (غبرګولي ۲۰مه) په یوه اعلامیه کې د هرات ښار کې د لږ تر لږه ۳۰ ښځو د نیولو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده. دې ادارې همداراز ویلي چې د جبرئیل په سیمه کې د معترضانو پر وړاندې د طالبانو د امنیتي ځواکونو له‌خوا د زیات زور کارولو اندېښمنه ده. د یوناما د اعلامیې له مخې، د طالبانو د امر بالمعروف مأمورانو او پولیسو د جون په ۶مه او ۷مه په هرات ښار کې ښځې ظاهراً د دې ډلې د خوښې وړ پوښاک د نه مراعتولو له امله نیولې دي. یوناما زیاته کړې چې لسګونه نورو ښځو هم د ټیلیفون له لارې خبرداری ترلاسه کړی دی. د دې ادارې په وینا، نیول شوې ښځې د جون په ۸مه خوشې شوې، خو دا ډول نیونې کولای شي د ښځو او د هغوی د کورنیو پر ژوند جدي پایلې ولري. یوناما ویلي چې یو شمېر معترضان د جبرئیل اعتراض د ځپلو پر مهال له وهلو ټکولو وروسته، د لرګیو د کارولو په ګډون، ټپیان شوي دي. دې ادارې ټینګار کړی چې خلک حق لري خپل اعتراض په سوله‌ییز ډول او د تاوتریخوالي، ګواښ او غچ‌اخیستنې له وېرې پرته څرګند کړي. جورجیت ګانیون، د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړې استازې مرستیاله او د یوناما سرپرسته، ویلي چې په افغانستان کې د یوې ښځې نیول د هغې لپاره «د لوی شرم داغ» له ځان سره لري او کولای شي ښځې، حتی له خوشې کېدو وروسته، په کورنۍ او د ژوند په ځای کې له لا زیات تاوتریخوالي او انزوا سره مخ کړي. مېرمن ګانیون زیاته کړې چې د نړیوالو قوانینو له مخې، طالبان مکلف دي د ټولو افغانانو د بیان ازادۍ، سوله‌ییزو غونډو، فردي ازادۍ او امنیت او له خپل‌سري نیونې څخه د خوندیتوب حقونه وساتي. یوناما ټینګار کړی چې د قانون د پلي کولو اړوند ټول اقدامات باید د بشري حقونو له نړیوالو منل شوو معیارونو، د اړتیا، تناسب او نه تبعیض له اصولو سره برابر وي. دې ادارې یو ځل بیا له طالبانو غوښتي چې ټولې هغه تګلارې او چلندونه لغوه کړي چې په افغانستان کې د ښځو او نارینه‌وو بشري حقونه او بنسټیزې ازادۍ محدودوي. یوناما په دې برخه کې د تګ راتګ ازادۍ، د بیان ازادۍ، زده‌کړو، کار او په عامه ژوند کې د ګډون پر محدودیتونو اشاره کړې ده. دا اعلامیه په داسې حال کې خپرېږي چې د هرات د جبرئیل اوسېدونکي د سه‌شنبې په ورځ د (غبرګولي ۱۹مه) د طالبانو له‌خوا د پوښاک د ډول له امله د ښځو د نیولو په اعتراض کې واټونو ته راووتل. طالبانو دا اعتراض په ډزو او وهلو ټکولو وځاپه.

Photo: © Jennifer Gauthier / Reuters ټایم مجلې خالده پوپل، د افغانستان د ښځو د فوټبال ملي لوبډلې پخوانۍ کپتانه، د ۲۰۲۶ کال د نړۍ د ورزش د ۱۰۰ اغېزناکو څېرو په فهرست کې شامله کړې ده. دا فهرست د سه‌شنبې په ورځ د (غبرګولي ۱۹مه) د «TIME100 Sports 2026» تر عنوان لاندې خپور شو. ټایم له خالده پوپل څخه د افغانستان د ښځو د فوټبال د مهمې څېرې او په ورزش کې د افغان ښځو د حضور د مدافعې په توګه یادونه کړې ده. ټایم مجلې لیکلي چې مېرمن پوپل په ۲۰۰۷ کال کې د افغانستان د ښځو د لومړنۍ ملي فوټبال لوبډلې له بنسټ‌اېښوونکو غړو څخه وه. هغه د دې لوبډلې کپتانه وه او له میدان څخه بهر یې هم د نجونو د ورزش او فوټبال لپاره دادغوښتنه کوله. د دې مجلې د لیکنې له مخې، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د ښځو ورزش له منځه ولاړ. ډېری ښځینه لوبغاړې، د خالده پوپل په ګډون، اړې شوې چې افغانستان پرېږدي. ټایم لیکلي چې مېرمن پوپل اوس په ډنمارک کې ژوند کوي. هغه د «افغان وومن یونایټډ» لوبډلې په تنظیم کې رول لري؛ هغه لوبډله چې د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې له افغان کډوالو ښځو جوړه شوې ده. د ټایم د راپور له مخې، خالده پوپل همداراز د دې لوبډلې د فیفا له‌خوا د رسمیت پېژندلو لپاره هڅې کړې دي. دا لوبډله د اپرېل په میاشت کې د فیفا له‌خوا په رسمیت وپېژندل شوه او اوس کولای شي په نړیوالو سیالیو کې، د ۲۰۲۸ کال د دوبي المپیک د غوراوي پړاوونو په ګډون، ګډون وکړي. د یادونې وړ ده چې خالده پوپل په وروستیو کلونو کې د افغانستان د ښځو د ورزش او دادغوښتنې له پېژندل شوو څېرو څخه په نړۍ کې ګرځېدلې ده. هغې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغان ښځینه لوبغاړو د ملاتړ او په فوټبال کې د هغوی د حضور د دوام لپاره هم دادغوښتنه کړې ده. دا په داسې حال کې ده چې طالبانو له ۲۰۲۱ کال راهیسې، له بیا واکمنېدو وروسته، د ښځو پر ورزش، زده‌کړو، کار او ټولنیز حضور پراخ محدودیتونه لګولي دي. په افغانستان کې له ورزش څخه د ښځو حذف د دې لامل شوی چې یو شمېر افغان ښځینه ورزشکارانې له تبعید څخه د خپل فعالیت د دوام او د افغانستان د ښځو د استازیتوب لپاره هڅې وکړي.

Sent to ZAN TV په تبعید کې د ازادګانو غورځنګ وايي، د هرات د جبرئیل سیمې ولسي اعتراضونه یوازې د یوې مشخصې پېښې په وړاندې غبرګون نه دی، بلکې د هغو خلکو غږ دی چې نږدې پنځه کاله د سرکوب، تبعیض، محرومیت او له خپلو اساسي حقونو د سیستماتیک حذف تر سیوري لاندې ژوند کړی دی. دې غورځنګ په یوه اعلامیه کې د هرات د ښځو او اوسېدونکو له اعتراض څخه ملاتړ کړی او د معترضانو پر وړاندې د طالبانو چلند یې د بشري حقونو ښکاره نقض بللی دی. په اعلامیه کې راغلي چې د افغانستان ښځو، په ځانګړي ډول د هرات ښځو، یو ځل بیا وښوده چې د ټولنیزو، تعلیمي، فرهنګي او سیاسي ډګرونو څخه د ښځو د حذف تګلارو د آزادۍ او انساني کرامت د دفاع لپاره د هغوی اراده نه ده ماته کړې. په تبعید کې د ازادګانو غورځنګ ویلي چې د معترضو ښځو نیول او له خلکو سره تاوتریخجن چلند د طالبانو د هغې سازمان‌یافته تګلارې بله بېلګه ده چې د آزادۍ غوښتنې غږ چوپول غواړي. دې غورځنګ ټینګار کړی چې هغه څه چې نن په افغانستان کې روان دي، یوازې د ښځو د حقونو جلا جلا نقض نه دی، بلکې د «جنسیتي اپارتاید» یوه بڼه ده. دې غورځنګ له نړیوالې ټولنې غوښتي چې دا وضعیت په رسمیت وپېژني او عاملان یې ځواب‌ویونکي کړي. په تبعید کې د ازادګانو غورځنګ له ملګرو ملتونو، د بشري حقونو شورا، ډیموکراتیکو دولتونو او د بشري حقونو له مدافع بنسټونو هم غوښتي چې له سمبولیکو دریځ‌نیونو ورهاخوا لاړ شي او د افغانستان د ښځو د ملاتړ، د نیول شویو کسانو د آزادولو او د سرکوب د عاملانو د ځواب‌ویونکي کولو لپاره عملي اقدام وکړي. په اعلامیه کې راغلي چې د افغانستان د ښځو د سرکوب پر وړاندې چوپتیا د بې‌عدالتۍ د عادي‌کېدو معنا لري. دې غورځنګ ویلي چې د هرات ښځې یوازې د خپلو حقونو لپاره مبارزه نه کوي، بلکې د آزادۍ، برابرۍ او انساني کرامت له ارزښتونو دفاع کوي. دا غبرګون په داسې حال کې مطرح کېږي چې د هرات د جبرئیل سیمې اوسېدونکي د سه‌شنبې په ورځ د (غبرګولي ۱۹مه) د طالبانو له‌خوا د پوښاک د ډول له امله د ښځو د نیولو په اعتراض کې واټونو ته راووتل. طالبانو دا اعتراض په ډزو او وهلو ټکولو وځاپه. راپورونه ښيي چې د طالبانو د ځواکونو د ډزو په پایله کې لږ تر لږه څلور کسان، د یوه ماشوم په ګډون، ټپیان شوي دي. د یادونې وړ ده چې د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ادارې په وروستیو ورځو کې د ښځو پر تګ راتګ محدودیتونه سخت کړي او لسګونه ښځې یې د هرات له بېلابېلو سیمو، د جبرئیل په ګډون، د دې ډلې د خوښې وړ حجاب د نه مراعتولو په تور نیولې دي.