Photo: NOORULLAH SHIRZADA/AFP د طالبانو د طبیعي پېښو پر وړاندې د مبارزې اداره وايي، په تېر یو کال کې په هېواد کې د ماینونو او ناچاودو توکو د چاودنو له امله ۸۷ کسان وژل شوي، چې له دې ډلې ۶۷.۵ سلنه قربانیان ماشومان دي. د دې ادارې ویاند، محمدیوسف حماد، د چهارشنبې په ورځ (د سلواغې ۱۵مه) په یوه ویډیويي پیغام کې وویل، دا شمېرې د هېواد په کچه د ماینونو او ناچاودو توکو د ۱۹۳ پېښو له ثبت وروسته راټولې شوې دي. د هغه په وینا، په دغو پېښو کې ۳۳۳ نور کسان ټپیان شوي هم دي. حماد زیاته کړې، چې په تېر یو کال کې ۵۸ کیلومتره ځمکه د ماینونو او ناچاودو توکو څخه پاکه شوې او ۲۴ زره او ۷۲۰ ماینونه او چاودېدونکي توکي موندل شوي او شنډ کړل شوي دي. د هغه په خبره، دا مهال په افغانستان کې ۱۵۵ د ماین‌پاکۍ ټیمونه فعالیت لري او له دوه میلیونه او ۱۰۶ زرو څخه زیاتو کسانو ته د ماینونو او ناچاودو توکو د خطرونو په اړه پوهاوی ورکړل شوی دی. د یادونې وړ ده، چې افغانستان د لسیزو جګړو وروسته لا هم د جګړو پاتې ماینونو او ناچاودو توکو له پراخ ککړتیا سره مخ دی. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، شاوخوا درې میلیونه او ۳۰۰ زره کسان په هېواد کې د ماینونو له ککړو سیمو څخه د یو کیلومتر په واټن کې ژوند کوي، هغه وضعیت چې د ماشومانو ژوند په مستقیم ډول ګواښي.

Photo: Ebrahim Noroozi/AP Photo د بشري حقونو د څار سازمان په خپل کلني راپور کې ویلي چې په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو له لوري د افغانستان د ښځو او نجونو ځپل زیات شوي او په ورته وخت کې په هېواد کې بشري بحران هم لا خراب شوی دی. د بشري حقونو د څار سازمان دغه راپور د چهارشنبې په ورځ (۱۵ سلواغه) خپور کړی دی. په راپور کې ویل شوي چې طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې د ښځو او نجونو پر ژوند لا سخت محدودیتونه لګولي او بشري بحران د بهرنیو مرستو د کمېدو او د میلیونونو کډوالو د جبري بېرته ستنېدو له امله لا پسې وخیم شوی دی. فرشته عباسي، د بشري حقونو د څار سازمان د افغانستان د څانګې څېړونکې، ویلي چې دولتونه باید طالبان د «وحشتناکو ناوړه استفادو» د پای ته رسولو لپاره تر فشار لاندې راولي او په ورته وخت کې د افغان کډوالو ملاتړ او بشري مرستې پراخې کړي. د هغې په وینا، د طالبانو پرله‌پسې ځپنه باید دولتونه دې ته وهڅوي چې په افغانستان کې د جدي جنایتونو مسوولان حساب ته راکاږي. په راپور کې دا هم ویل شوي چې په ۲۰۲۵ کال کې په افغانستان کې له ۲۲ میلیونو ډېر کسان د خوړو د ناامنۍ له خطر سره مخ وو او ښځې او نجونې په نامتناسب ډول زیانمنې شوې دي. د بشري حقونو د څار سازمان ټینګار کړی چې هېڅ هېواد باید هغه افغانان چې د ځورونې یا د ژوند له ګواښ سره مخ دي، په زور بېرته ونه لېږي، او له د ملګرو ملتونو د غړو هېوادونو یې غوښتي چې د افغانستان په اړه د یوه نوي څېړنیز میکانېزم د جوړولو او مالي ملاتړ وکړي. دغه موندنې د بشري حقونو د څار سازمان د ۲۰۲۶ کال د نړیوال راپور په چوکاټ کې خپرې شوې دي.

Photo: Keystone / AP Photo / Ebrahim Noroozi د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې یو شمېر ښځې وايي چې په افغانستان کې د امیندوارۍ د مخنیوي د درملو د پلور د بندیز په اړه د طالبانو پرېکړې پر کورنیو سخت فشار راوستی او ښځې یې په عملي ډول پرله‌پسې ماشوم زېږولو ته اړې کړې دي. د دې پالیسۍ منتقدان وايي چې طالبانو په دې اقدام سره نه یوازې د خلکو خصوصي ژوند په نښه کړی، بلکې د میندو او ماشومانو روغتیا او خوندیتوب یې هم له جدي ګواښ سره مخ کړی دی. ثریا نبي‌زاده، د جوزجان ولایت اوسېدونکې او د شپږو ماشومانو مور، د طالبانو د دې پرېکړې پر ضد د زن‌نیوز سره په خبرو کې وايي: «ماشوم د خدای نعمت دی، خو چې آن ډوډۍ او کالي نه لرو، ماشوم راوړل یوازې ظلم دی. اوس طالبان آن دا اجازه هم نه راکوي چې د خپلې کورنۍ د تنظیم لپاره درمل واخلو. زموږ ژوند اسارت شوی او نور د خپلو اولادونو په اړه د پرېکړې حق نه لرو.» نجلا، د بلخ ولایت یوه بله ښځه، هم د طالبانو دا پرېکړه د کورنیو په شخصي چارو او حریم کې لاسوهنه بولي او وايي: «د امیندوارۍ ضد ګولۍ نور نه پلورل کېږي. سمه ده چې ماشوم نعمت دی، خو موږ پرله‌پسې زېږونونو ته اړ کول ستړي او بې‌وسه کړي یو. طالبان زموږ ژوند ورانوي.» په همدې حال کې، د نسایي او ولادي ناروغیو متخصصان هم د دې پالیسۍ د خطرناکو پایلو په اړه خبرداری ورکوي. هدیه مبشر، په کابل کې د نسایي ناروغیو متخصصه، د زن‌نیوز سره په خبرو کې وايي چې پرله‌پسې ماشوم زېږونه کولی شي د میندو او ماشومانو د مړینې کچه لوړه کړي او همداراز په کورنیو کې د ناروغیو د خپرېدو لامل شي. هغې زیاته کړې: «هغه میندې چې هر کال ماشوم زېږوي، خپل ژوند او روغتیا له خطر سره مخ کوي او ماشومان یې له خوارځواکۍ او ناروغیو سره اخته کېږي. د طالبانو دا لارښوونه د ښځو ورو ورو وژل او پر کورنیو غیرانساني فشار تپل دي. د میندو د انتخاب حق ترې اخیستل شوی دی.» په دې حال کې، کارپوهان وايي چې د امیندوارۍ ضد درملو د پلور بندیز د طالبانو له لوري د خلکو د خصوصي ژوند د بشپړ کنټرول او پر کورنیو د فشار راوستلو بله بېلګه ده، هغه اقدام چې د بشري حقونو او د ښځو د ازادۍ ښکاره نقض او د ټولنې د روغتیا لپاره مستقیم ګواښ بلل کېږي.

Sent to ZanTV په کندهار ولایت کې ځایي سرچینې وايي چې د درې هغو ښځو جسدونه، چې څه موده وړاندې وژل شوې وې، د دې ولایت د سپین‌بولدک ولسوالۍ کې موندل شوي دي. سرچینو د دوشنبې په ورځ (۱۳ سلواغه) زن‌نیوز ته ویلي چې دغه جسدونه د سپین‌بولدک ولسوالۍ د شپږمې حوزې په اړوند سیمه کې، د «سارګو» غره ته نږدې موندل شوي دي. د سرچینو په وینا، دغه درې ښځې په «بې‌رحمانه» ډول وژل شوې او وروسته یې جسدونه په یوه کندې کې غورځول شوي او ښخ شوي دي. د سرچینو په خبره، د جسدونو له وضعیت څخه ښکاري چې دا پېښه څه موده وړاندې رامنځته شوې ده. همداراز ویل شوي چې تر اوسه د قربانیانو هویت او د دې وژنو انګېزه نه ده روښانه شوې. سرچینې زیاتوي چې طالبانو جسدونه د سپین‌بولدک ولسوالۍ دولتي روغتون ته لېږدولي او د قربانیانو د کورنیو د پېژندنې هڅې روانې دي.

Image: Bülent Kılıç/AFP په کاپیسا ولایت کې خبریالان او د رسنیو مالکان وايي چې طالبانو د ژوندي موجوداتو د انځورونو د خپرولو په منع کولو سره په دې ولایت کې رسنۍ په عملي ډول خفه کړې او د بیان ازادي یې په ښکاره ډول نقض کړې ده. په کاپیسا کې یوه ځایي خبریال، چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، زن‌نیوز ته ویلي چې د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ادارې په دې ولایت کې رسنیو ته په جدي ډول لارښوونه کړې چې د ژوندي موجوداتو د انځور اخیستلو او خپرولو څخه ډډه وکړي. هغه وايي: «طالبان نه یوازې د انځور اخیستل او خپرول منع کوي، بلکې د خلکو د نفقې د لارې بندولو هڅه هم کوي، په ځانګړي ډول د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو. کله چې انځور منع شي، موږ په عملي ډول بې‌کاره کېږو او خلک هم د رسنیو د تعقیب لپاره دلیل نه لري، ځکه د خپرولو لپاره څه نه پاتې کېږي. دا رښتیا هم د طالبانو ظلم ښيي.» په همدې حال کې، د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي چې طالبانو په کاپیسا ولایت کې د یوه نوي امر په صادرولو سره د ژوندي موجوداتو د انځور خپرول په بشپړ ډول منع کړي دي، هغه اقدام چې د منتقدانو په وینا د رسنیو د سیستماتیک حذف او د عامه غږ د چوپولو په لاره کې بل ګام دی. د افغانستان د خبریالانو د مرکز د راپور له مخې، دغه امر د پنجشنبې په ورځ (۹ سلواغه) د کاپیسا لپاره د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر رییس جمال‌الدین مظهري له خوا صادر شوی او د اطلاعاتو او فرهنګ ریاست له لارې رسنیو ته ابلاغ شوی دی. د دې امر له پلي کېدو وروسته، د کاپیسا ملي تلویزیون اړ شوی چې خپل تصویري فعالیت ودروي او یوازې راډیويي خپرونې ولري. په دې ولایت کې رسنیزو کارکوونکو زن‌نیوز ته ویلي چې خصوصي رسنۍ هم له داسې محدودیتونو سره مخ شوې دي چې په عملي ډول یې د مسلکي فعالیت دوام ناشونی کړی او لیدیزې رسنۍ یې له خپل اصلي ماموریت څخه ګرځولې دي. د افغانستان د خبریالانو مرکز ویلي چې کاپیسا پنځه ویشتم ولایت دی چې طالبانو پکې د ژوندي موجوداتو د انځور خپرول منع کړي دي، هغه پرېکړه چې ښيي دا سیاست یو موردی اقدام نه، بلکې په افغانستان کې د اطلاعاتي فضا د بشپړ کنټرول لپاره د پراخ پلان برخه ده. اوس مهال، په کاپیسا ولایت کې ملي راډیو تلویزیون، د دولتي باختر خبري آژانس نمایندګي، کاپیسا جریده او څو خصوصي راډیوګانې لکه د نجراب غږ، ندای حقیقت او طنین صدا فعالیت لري، هغه رسنۍ چې اوس یا چوپې کړل شوې دي او یا هم د سخت سانسور تر سیوري لاندې خپل کار ته دوام ورکوي.

Photo: European Parliament / Benoit Bourgeois د اروپايي پارلمان غړې هانا نویمان ویلي چې په افغانستان کې د طالبانو جزايي اصول‌نامه «د ښځو او نجونو پر وړاندې جنسیتي آپارتاید او عملي غلامي تدوینوي». نویمان دا څرګندونې په ټولنیزه شبکه اېکس کې په یوه پیغام کې کړې دي. هغې زیاته کړې چې د طالبانو د جنایتونو په اړه حساب ورکول ځنډېدلي دي او ټینګار یې کړی چې «له طالبانو سره هېڅ ډول عادي‌سازي» باید ونه شي. د یادونې وړ ده چې د طالبانو د محاکمو جزايي اصول‌نامه، چې تازه د دې ډلې د مشر له لوري توشیح شوې ده، د منتقدانو په وینا داسې مقررات لري چې د ښځو او ماشومانو پر وړاندې تاوتریخوالی محدود تعریفوي او پراخ جنسیتي او مذهبي تبعیضونه رسمي کوي. د طالبانو د عدلیې وزارت د دې اصول‌نامې پر وړاندې نیوکو ته په غبرګون کې ویلي چې د دې ډلې د جزايي اصول‌نامې پر وړاندې اعتراض «شرعاً جرم» دی او معترض کسان به تر تعقیب لاندې ونیول شي. دغه وزارت ویلي چې د طالبانو قوانین د قرآن، سنت او حنفي فقهې پر بنسټ تدوین شوي او پر هغو اعتراض، پر شریعت اعتراض ګڼل کېږي.

Image: Sent to ZanTV په ننګرهار ولایت کې د طالبانو ځایي چارواکي وايي چې د جلال‌اباد ښار کې د یوه کور د چت د نړېدو له امله د یوې کورنۍ اووه غړي مړه شوي او یو بل کس ټپي شوی دی. دغه پېښه د چهارشنبې په شپه شاوخوا د شپې په ۱۲ بجو (۸ سلواغه) د جلال‌اباد ښار د اوومې ناحیې اړوند د غوچکو په سیمه کې رامنځته شوې ده. طالبان وايي، د دې پېښې لامل د ودانۍ لاندې د اوبو بهېدنه وه، چې د کور بنسټونه یې کمزوري کړي او په پایله کې یې د چت نړېدو سبب شوی دی. د طالبانو د ځایي چارواکو په وینا، د دې پېښې ډېری قربانیان ښځې او ماشومان دي. د ټپي شوي کس روغتیايي وضعیت هم نازک ښودل شوی دی.

Image: news.un.org د ملګرو ملتونو د سازمان ویاند سټېفن دوجاریک ویلي چې طالبان باید د نړیوالو بشري حقونو د اصولو د مراعت لپاره ټول تبعیضي قوانین او فرمانونه لغوه کړي. دوجاریک دا څرګندونې د یوې خبري ناستې پر مهال د طالبانو د قضايي اصول‌نامې د توشیح په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې کړې دي. د ملګرو ملتونو د ویاند په وینا، د دې سازمان سیاسي مأموریت او ورسره همکارې بشري حقونو ادارې دواړو تایید کړې چې د طالبانو له خوا وضع شوي پراخ فرمانونه او قوانین د افغانستان د خلکو بشري حقونه، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو حقونه، تر پښو لاندې کوي. هغه زیاته کړې چې کابل ته د سیاسي چارو لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي د مرستیالې روزمري دي‌کارلو د سفر پیغام هم د طالبانو د چارواکو هڅول او تر فشار لاندې راوستل وو، څو دا قوانین لغوه کړي او د ټولو افغانانو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، د بنسټیزو بشري حقونو او انساني کرامت تضمین یقیني شي. د طالبانو د عدلیې وزارت د دې ډلې د قضايي اصول‌نامې پر ضد نیوکو ته په غبرګون کې ویلي چې د طالبانو قوانین «د اسلامي شریعت سره سم» دي او هر ډول اعتراض پرې «د شریعت پر وړاندې اعتراض او جرم» بلل کېږي. دغه وزارت خبرداری ورکړی چې د طالبانو د قوانینو پر وړاندې معترض کسان به تر قانوني تعقیب لاندې ونیول شي.

Image: UNICEF Afghanistan / X د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق یونیسف وايي چې د افغانستان تعلیمي نظام له جدي خنډونو سره مخ دی، خو د بیا رغونې امکان یې شته. یونیسف د چهارشنبې په ورځ (۸ سلواغه) په ټولنیزه شبکه اېکس کې په یوه پیغام کې په افغانستان کې د نجونو د منځنیو زده کړو د بندیز د لغوه کېدو پر اړتیا ټینګار کړی دی. په دغه پیغام کې ویل شوي: «د نجونو د منځنیو زده کړو د بندیز لغوه کېدل نجونو ته دا زمینه برابروي چې مهارتونه ترلاسه کړي، د روغتیا په څېر حیاتي مسلکونو ته ننوځي او کورنۍ، ټولنې او د هېواد راتلونکی پیاوړی کړي.» یونیسف تر دې مخکې هم خبرداری ورکړی و چې د افغانستان تعلیمي نظام بحراني پړاو ته رسېدلی او په هېواد کې له ۹۰ سلنې ډېر ۱۰ کلن ماشومان د ساده متن د لوستلو توان نه لري. د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، په افغانستان کې د شپږم ټولګي پورته د نجونو زده کړې منع شوې دي او د ملګرو ملتونو د ادارو په وینا، له دوو میلیونو ډېرې تنکۍ نجونې د دغو محدودیتونو له امله له ښوونځي پاتې شوې دي.

Image source: UNICEF Afghanistan / X د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق یونیسف خبرداری ورکړی چې د افغانستان تعلیمي نظام بحراني پړاو ته رسېدلی دی. یونیسف د سې‌شنبې په ورځ (۷ سلواغه) په یوه پیغام کې ویلي چې په افغانستان کې له ۹۰ سلنې ډېر ۱۰ کلن ماشومان د ساده متن د لوستلو توان نه لري. د دې ادارې په وینا، دغه شمېرې په افغانستان کې د «ښوونځي ته تګ پرته له زده کړې» د بحران ښکارندويي کوي. یونیسف ټینګار کړی چې په بنسټیزو زده کړو، سواد او د حساب مهارتونو کې دوامدارې پانګونې د هر ماشوم د بریا د تضمین لپاره اړینې دي. تر دې مخکې، یونیسف او یونسکو اعلان کړی و چې په افغانستان کې ۲.۲ میلیونه ځوانې نجونې د طالبانو له لوري د لګېدلو محدودیتونو له امله له ښوونځي پاتې شوې دي.