AI-generated / Zan TV لیکواله: مرسل قیصاري د اګست پنځلسمه ښايي د ډېرو خلکو لپاره یوه عادي نېټه وي؛ یوه نېټه په کلیزه کې، یوه نېټه په سیاسي کتابونو کې، یوه نېټه چې د کابل له سقوط او د طالبانو له بېرته راتګ سره تړل کېږي. خو زما لپاره د اګست پنځلسمه عادي نېټه نه ده. دا یو ژوند دی؛ هغه ژوند چې له هماغې ورځې ټوټه ټوټه شو. زما لپاره لیکل یوازینۍ لاره ده چې وکولای شم خپل درد بیان کړم. خو له څو ورځو راهیسې د ځان په اړه فکر کوم؛ د تېرو پنځو کلونو په اړه. دا چې که وغواړم د دغو پنځو کلونو درد ولیکم، له کومه ځایه یې پیل کړم؟ له هغې ورځې چې له یوه ښار څخه بل ښار ته کډوالېدو؟ له هغې ورځې چې خپل مکتب مې له لاسه ورکړ؟ له هغې ورځې چې پوه شوم نور د کانکور ازموینه نه شم ورکولای؟ له هغو کلونو چې په کور کې پاتې شوم؟ له هغو شپو چې په چوپتیا مې د خپلو هیلو لپاره ژړل؟ او که له نن ورځې چې په بل هېواد کې ژوند کوم، خو لا هم نه یم توانېدلې له خپل وطن څخه زړه وشلوم؟ نه پوهېږم له کوم یوه یې پیل کړم. کلمې مې ورکې کړې دي. داسې ښکاري چې کلمې هم د افغان نجونو د دغو پنځو کلونو د درد او کړاو پر وړاندې شرمېدلې دي. هغه تیاره ورځې مې ښه په یاد دي؛ له هغې ورځې چې جوزجان مو پرېښود، تر هغې ورځې چې د کابل د سقوط خبر مې واورېد. کله چې کابل سقوط وکړ، نور هېڅ شی د پخوا په څېر پاتې نه و. یوه موده مو په کابل کې ژوند وکړ. وروسته بېرته جوزجان ته ستانه شو؛ زما د مکتب لپاره، زما د ورور لپاره، د پلار د دندې لپاره او د هغه ژوند لپاره چې لا مو هیله لرله ښايي دوام ورکړای شو. خو ژوند نور د پخوا په څېر نه و. نور مو نه شو کولای په لوړ غږ وخاندو، وګرځو او حتی په ازادۍ ساه واخلو. مکتبونه، پوهنتونونه او ټول علمي مرکزونه یو په بل پسې زما د وطن د نجونو پر مخ وتړل شول. د هغو نجونو لپاره چې ټول عمر یې د زده‌کړو په خوب کې تېر کړی و، د دغو دروازو تړل کېدل زموږ د راتلونکي د یوې برخې نړېدل وو. کله ناکله له ځانه سره فکر کوم چې زه بختوره وم. ما وکولای شول مکتب پای ته ورسوم. په ۲۰۲۲ کال کې، د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د نجونو د وروستي فراغت په دوره کې فارغه شوم. بالاخره، له ډېرو هڅو وروسته، په ۲۰۲۴ کال کې پاکستان ته راغلم. دلته مې په خپلې خوښې څانګه کې پوهنتون پیل کړ. سفر اسانه نه و. له ډېرو لوړو ژورو مې تېر شوم، څو وکولای شم خپلو زده‌کړو ته دوام ورکړم او له همدې امله خوشحاله وم. خو همدا خوشحالي له ځان سره یو بل درد هم لري؛ د ګناه احساس. ځکه زه وتوانېدم، خو ډېرې نجونې ونه توانېدې. زرګونه افغان نجونې، له بې‌سارو استعدادونو سره، لا هم د تړلو دروازو تر شا بندې پاتې دي. هغه نجونې چې کتابونه یې لا هم د خونې په یوه کونج کې پراته دي. هغه نجونې چې د مکتب یونیفورم یې لا هم نه دی غورځولی. هغه نجونې چې د داکترې کېدو خوب یې درلود. هغه نجونې چې غوښتل یې خبریالانې شي. او ښايي نن یوازینی کار چې کولای یې شي، هغو کتابونو ته کتل وي چې نور یې د پرانیستلو اجازه نه لري. نن افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد دی چې پکې نجونې له شپږم ټولګي پورته، یوازې د خپل جنسیت له امله له زده‌کړو محرومې دي. دغه پنځه کاله د افغان ښځو او نجونو لپاره له درد، کړاو، تیارو او نه ختمېدونکو اوښکو ډک وو. هغه ښځې او نجونې چې یوازې د مکتبونو د دروازو له تړل کېدو سره مخ نه شوې؛ بلکې ورو ورو د عامه ژوند له بېلابېلو برخو هم څنډې ته کړل شوې. د کار، تګ راتګ، ټولنیز حضور او د ورځني ژوند د ډېرو ازادیو حقونه یې محدود شوي دي. او زه له ځانه پوښتم: ایا نړۍ ورسره عادت شوې ده؟ ایا پنځه کاله بسنه نه کوي؟ یوه افغانه نجلۍ باید څو نور کلونه د مکتب د دروازې تر شا ودرېږي، څو نړۍ پوه شي چې دا یوازې له زده‌کړو محرومیت نه دی؛ دا له راتلونکي محرومیت دی. دا د یوه نسل درد دی. زه تېرو پنځو کلونو ته له ځان سره دوام ورکوم. هر چېرې چې ځم، افغانستان له ما سره دی. پنځه کاله تېر شول. پنځه کاله له هغې ورځې چې افغانستان سقوط وکړ او د میلیونونو انسانانو ژوند بدل شو. زما لپاره دغه پنځه کاله یوازې د کلیزې پنځه کلونه نه دي. په دغو پنځو کلونو کې یوه نه اخیستل شوې کانکور ازموینه شته؛ یو له لاسه تللی پوهنتون، د نیمې شپې ژړاګانې، مهاجرت، له کورنۍ لرېوالی، د بېرته ستنېدو وېره او د وطن د لیدو ارمان. خو یو شی لا هم نه دي توانېدلي له موږ واخلي: زموږ غږ. زه لیکم، ځکه نه غواړم هېر یې کړو. د هغې نجلۍ لپاره لیکم چې لا هم پر خپلو خوبونو باور لري. د هغې نجلۍ لپاره چې د وېرې له امله یې خپل غږ ټیټ کړی دی. د هغو نجونو لپاره چې مقاومت یې وکړ. د هغې مور لپاره چې نه پوهېږي د لور راتلونکی به یې څه وي. او د خپل ځان لپاره؛ د هغې مرسل لپاره چې د ښارونو د سقوط، مهاجرت، د پوهنتونونو د تړل کېدو او له ژړا ډکو شپو په منځ کې لا هم هیله لري، زده‌کړه کوي او لیکي. افغان نجونو پنځه له دردونو ډک کلونه شاته پرېښي، خو لا هم ماتې شوې نه دي. زه به لیکلو ته دوام ورکړم او تر هغې ورځې چې زموږ غلا شوی راتلونکی بېرته موږ ته راونه ګرځي، چوپه به نه شم.

Sent to ZAN TV د ښځو د حرکت شبکې له پاکستانه د افغانستان د پناه غوښتونکو جبري ایستل غندلي او د دې بهیر پر وړاندې یې د نړیوالې ټولنې پر چوپتیا او بې‌عملۍ نیوکه کړې ده. دغې شبکې ویلي، ښځې، خبریالان، مدني فعالان او نور له خطر سره مخ کسان د پاکستان او طالبانو ترمنځ د سیاسي ترینګلتیا بیه پرې کوي. دغه شبکې د پاکستان له حکومت څخه غوښتي چې د هغو کسانو جبري ایستل سمدستي ودروي چې افغانستان ته د بېرته ستنېدو په صورت کې د نیول کېدو، شکنجې، جبري نادرکه کېدو یا مرګ له خطر سره مخ دي. د دې شبکې غړو په پاکستان کې د اعتراضي حرکت په ترسره کولو او د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، د پناه غوښتونکو ډله‌ییز ایستل، پرته له دې چې د هر کس وضعیت جلا وڅېړل شي، «غیرانساني» دي او د جبري بېرته ستنولو د منع له اصل سره په ټکر کې دي. په اعلامیه کې راغلي، معترضې ښځې، د بشري حقونو فعالان، خبریالان، د مدني ټولنې غړي، هنرمندان، قاضیان، پخواني امنیتي ځواکونه او هغه کسان چې د خپلو فعالیتونو له امله د طالبانو له خوا تر تعقیب لاندې دي، د بېرته ستنولو په صورت کې د نیول کېدو، شکنجې، جبري نادرکه کېدو او حتی مرګ له خطر سره مخ کېږي. د ښځو د حرکت شبکې ویلي، د پاکستان او طالبانو ترمنځ سیاسي ترینګلتیا باید لامل نه شي چې د افغانستان پناه غوښتونکي د سیاسي فشار په وسیله بدل شي. دغه شبکې له ملګرو ملتونو، د ملګرو ملتونو د کډوالو له عالي کمېشنرۍ، د بشري حقونو له شورا او د بشري حقونو له ملاتړو دولتونو څخه هم غوښتي چې له خطر سره مخ کسانو ته د خوندي او قانوني لېږد لارې برابرې کړي. د اعلامیې په یوه برخه کې راغلي: «په داسې حال کې چې د افغانستان ښځې د جنسیتي اپارتاید نظام تر سیوري لاندې له خپلو تر ټولو لومړنیو بشري حقونو محرومې شوې دي، ډېری نړیوال لوبغاړي لا هم له طالبانو سره تعامل او د اړیکو عادي کولو ته دوام ورکوي.» د ښځو د حرکت شبکې د پخواني جمهوریت د یو شمېر چارواکو، سیاستوالو او د افغانستان د بانفوذه څېرو چوپتیا هم د پناه غوښتونکو د ایستلو او د ښځو د ځپلو پر وړاندې نیوکلې او ویلي یې دي چې هغوی نه شي کولای د افغانستان د خلکو د اوسني وضعیت پر وړاندې ځان له اخلاقي مسؤلیت څخه خلاص وبولي. دغه شبکې د پاکستان له حکومت څخه غوښتي چې د هغو کسانو لپاره چې له جدي خطر سره مخ دي، د خوندیتوب استثنا په پام کې ونیسي. له نړیوالې ټولنې یې هم غوښتي چې د پناه غوښتونکو د ساتنې، د طالبانو د هغه څه د پای ته رسولو لپاره چې دا شبکه یې «جنسیتي اپارتاید» بولي، او د دغې ډلې د حساب ورکوونکي کولو لپاره عملي ګامونه پورته کړي. په اعلامیه کې راغلي: «نړۍ باید د افغانستان ښځې یو ځل بیا یوازې پرېنږدي. په اقدام کې هره ورځ ځنډ ښايي د لا ډېرو انسانانو د ژوند د له لاسه ورکولو معنا ولري.» دا غوښتنه داسې مهال مطرح کېږي چې په پاکستان کې د افغانستان د وګړو نیول او ایستل دوام لري. د ملګرو ملتونو د کډوالو د عالي کمېشنرۍ او د کډوالۍ نړیوال سازمان د وروستي ګډ راپور له مخې، یوازې د اګست له ۲مې تر ۸مې پورې یو زر او ۴۰۶ افغان وګړي په پاکستان کې نیول شوي دي. په همدې موده کې ۱۶ زره او ۴۶۰ افغانان افغانستان ته ستانه شوي چې یو زر او ۴۱۰ تنه یې ایستل شوي دي. د افغانانو پراخ بېرته ستنېدل داسې مهال روان دي چې افغانستان له جدي بشري او اقتصادي بحرانونو سره مخ دی او ښځې او نجونې لا هم د زده‌کړو، کار او په عامه ژوند کې د حضور په برخه کې د طالبانو تر پراخو محدودیتونو لاندې دي.

Symbolic image: AI-generated / Zan TV د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې تر نن ورځې پنځه کاله کېږي چې طالبانو د خپلو فرمانونو په صادرولو سره د قومي او مذهبي اقلیتونو، ښځو او نارینه‌وو عادي ژوند درولی دی. پنځه کاله وړاندې، د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه، د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۲۴مه، کله چې طالبان کابل ته ننوتل او د افغانستان پلازمېنه یې تر خپل کنټرول لاندې راوسته، د دغه هېواد په تاریخ کې نوی فصل پیل شو. هغه فصل چې د میلیونونو افغان ښځو او نجونو لپاره د زده‌کړو د دروازو له تړل کېدو، د کاري فرصتونو له محدودېدو، پر شخصي ژوند د لا ډېر کنټرول او په ټولنه کې د هغوی د حضور له کمېدو سره مل و. کابل ته د طالبانو ننوتل یوازې د یوه سیاسي نظام پای نه و. د ډېرو افغان ښځو لپاره دا د داسې دورې پیل و چې پکې هغه حقونه او ازادۍ چې په کلونو کې یې ترلاسه کړې وې، یو په بل پسې محدودې شوې. هغه ښځې چې تر دې وړاندې په پوهنتونونو، ادارو، رسنیو، سوداګرۍ او ټولنیزو بنسټونو کې حضور درلود، ورو ورو له هغو فرمانونو سره مخ شوې چې هغوی یې د عامه ژوند له یوې لویې برخې لرې کړې. له هغې ورځې پنځه کاله وروسته، د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د افغان ښځو د ژوند روایتونه د داسې یوې ټولنې انځور وړاندې کوي چې پکې ډېرې ښځې وایي، نه یوازې فرصتونه یې، بلکې راتلونکې ته یې هیلې هم زیانمنې شوې دي. د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې تر نن ورځې پنځه کاله کېږي چې طالبانو د خپلو فرمانونو په صادرولو سره د قومي او مذهبي اقلیتونو، ښځو او نارینه‌وو عادي ژوند درولی دی. پنځه کاله وړاندې، د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه، د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۲۴مه، کله چې طالبان کابل ته ننوتل او د افغانستان پلازمېنه یې تر خپل کنټرول لاندې راوسته، د دغه هېواد په تاریخ کې نوی فصل پیل شو. هغه فصل چې د میلیونونو افغان ښځو او نجونو لپاره د زده‌کړو د دروازو له تړل کېدو، د کاري فرصتونو له محدودېدو، پر شخصي ژوند د لا ډېر کنټرول او په ټولنه کې د هغوی د حضور له کمېدو سره مل و. کابل ته د طالبانو ننوتل یوازې د یوه سیاسي نظام پای نه و. د ډېرو افغان ښځو لپاره دا د داسې دورې پیل و چې پکې هغه حقونه او ازادۍ چې په کلونو کې یې ترلاسه کړې وې، یو په بل پسې محدودې شوې. هغه ښځې چې تر دې وړاندې په پوهنتونونو، ادارو، رسنیو، سوداګرۍ او ټولنیزو بنسټونو کې حضور درلود، ورو ورو له هغو فرمانونو سره مخ شوې چې هغوی یې د عامه ژوند له یوې لویې برخې لرې کړې. له هغې ورځې پنځه کاله وروسته، د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د افغان ښځو د ژوند روایتونه د داسې یوې ټولنې انځور وړاندې کوي چې پکې ډېرې ښځې وایي، نه یوازې فرصتونه یې، بلکې راتلونکې ته یې هیلې هم زیانمنې شوې دي. د زن‌نیوز دا راپور د یو شمېر ښځو او وګړو د مستقیمو روایتونو او مرکو پر بنسټ چمتو شوی دی. Symbolic image هغه نسل چې د زده‌کړو د دروازو تر شا بند پاتې دی د طالبانو له لومړنیو او پراخو محدودیتونو څخه یو، له زده‌کړو د نجونو محرومول وو. زرګونه نجونې او محصلانې چې د خپل راتلونکي لپاره یې پلانونه لرل، ناڅاپه د خپلو زده‌کړو له دوام څخه پاتې شوې. مرسل مریما، د کابل پوهنتون د انجینرۍ پوهنځي محصله، له همدې نجونو څخه یوه ده. د هغې یوازې یو سمستر د زده‌کړو تر پای پاتې و، خو طالبانو پنځه کاله په تمه ساتلې او لا هم د میلیونونو نورو نجونو په څېر یې برخلیک نامعلوم دی. مرسل زن‌نیوز ته وایي: «کله چې طالبانو د افغانستان سیاسي واک ترلاسه کړ، د ښځو او نجونو لپاره یې تیاره ورځ رامنځته کړه. موږ یې کورناستې کړو او زموږ حق یې واخیست. څو ځله یې د پوهنتونونو دروازې په بېلابېلو نومونو وتړلې، تر دې چې دا پالیسي په دایمي ډول عملي شوه او موږ کورناستې شو.» هغې زیاتوي: «هیله مې لرله انجینره شم، خو یوازې وروستی سمستر مې پاتې و چې د څلورم کال ازموینې مې پای ته ورسېږي. طالبانو دا فرصت د تل لپاره له ما واخیست.» د مرسل لپاره پوهنتون یوازې د زده‌کړو ځای نه و، بلکې د هغه راتلونکي نښه وه چې د ترلاسه کولو لپاره یې کلونه هڅه کړې وه. له زده‌کړو د ښځو محرومول یوازې یوه ښوونیزه پرېکړه نه ده، بلکې داسې پرېکړه ده چې اغېزې به یې د افغانستان پر اقتصاد، ټولنه او راتلونکو نسلونو پاتې شي. Symbolic image: AI-generated / Zan TV د طالبانو په جبري او تحمیلي لباس کې ژوند د زده‌کړو پر محدودیت سربېره، د ښځو د لباس په اړه د طالبانو پالیسیو په عامه فضا کې د هغوی حضور هم بدل کړی دی. یو شمېر ښځې وایي چې د لباس د ډول، د محرم د نه شتون یا په ټولنه کې د حضور د څرنګوالي له امله له سخت چلند سره مخ شوې دي. رابعه، هغه ښځه چې له زندانه تر خوشې کېدو وروسته هم ځان زنداني ګڼي. هغه په هرات کې له مرکه شویو ښځو څخه یوه ده او وایي، بازار ته د تلو پر مهال نیول شوې وه. رابعه وایي: «کله چې یوازې له کوره د خرید لپاره د هرات لیلامي بازار ته وتلم، امر بالمعروف ونیولم او وروسته یې زندان ته یووړم. ۱۶ ورځې په زندان کې وم. کله چې پلار مې ضمانت وکړ او ژمنه یې وسپارله، طالبانو خوشې کړم.» رابعه وایي، له زندانه خوشې کېدل د فشارونو پای نه و: «په حقیقت کې زما زنداني کېدل هغه وخت پیل شول چې طالبانو له زندانه خوشې کړم. د ټولنې خلکو راته په بد نظر کتل. احساس مې وکړ چې خپل عزت او ارامي مې له لاسه ورکړې ده.» کریمه؛ د هغه لباس له امله نیول چې اغوستی یې و کریمه هم روایت کوي چې د خیاطۍ ماشین د اخیستو پر مهال نیول شوې وه. هغې وایي: «ځکه چې مانتو مې اغوستی و او د خیاطۍ ماشین پسې تللې وم، طالبانو ونیولم. ویل یې چې له نامحرم سره مې خبرې کړې دي. کله چې قضیه جدي شوه، داسې تورونه یې راباندې ولګول چې حقیقت نه درلود. طالبانو وویل موږ هغه د زنا په حالت کې نیولې ده. بېرته په زندان کې پاتې شوم او هره ورځ خپله طالبانو پر ما جنسي تېری کاوه. د شپې به یې ښځې او نجونې له زندانه ایستلې او جنسي تېری به یې پرې کاوه.» په هغه نظام کې چې د وېرې پر جوړښت ولاړ وي، ښځې د ځان له دفاع وړاندې محکومېږي پر ښځو محدودیتونه یوازې د هغوی تر ټولنیز حضور محدود نه دي پاتې شوي. ځینې ښځې وایي، دغو محدودیتونو په بېړنیو حالاتو کې حتی روغتیایي خدمتونو ته د هغوی لاسرسی هم ستونزمن کړی دی. صبریه، په هرات کې له مرکه شویو ښځو څخه یوه، روایت کوي چې څنګه د خپل ماشوم د ژغورلو په یوه بحراني شېبه کې له خنډ سره مخ شوه. هغې زن‌نیوز ته ویلي: «ماشوم مې زما پر لاسونو ساه ورکوله. د سړک له ګڼې ګوڼې تر تېرېدو وروسته په ریکشا د هرات حوزوي روغتون ته ورسېدم. د ماشوم ساه بنده شوې وه. ما لیدل چې ماشوم مې مري، خو طالبانو اجازه نه راکوله چې روغتون ته یې دننه کړم.» صبریه زیاتوي: «په پای کې مې له یوې بلې ښځې چادري پور کړه، څو وکولای شم خپل ماشوم روغتون ته دننه کړم. د ماشوم وروستۍ ساه وه. خدای دې هغې ښځې ته خیر ورکړي چې مرسته یې وکړه. وتوانېدم خپل ماشوم وژغورم.» هغې وایي: «طالبانو زما د ماشوم مرګ ننداره کوله، خو ځکه چې مانتو مې اغوستی و، د ننوتلو اجازه یې نه راکوله.» دا روایت پر دې جدي پوښتنې راپورته کوي چې د ښځو د لباس اړوند محدودیتونه روغتیایي خدمتونو ته، په ځانګړي ډول په بېړنیو حالاتو کې، د هغوی پر لاسرسي څه اغېز لري. له اقتصاد څخه د ښځو حذف او تن‌فروشۍ ته اړ کېدل د زده‌کړو له محدودیتونو وروسته، له ډېرو کاري برخو څخه د ښځو حذف په افغانستان کې یو بل لوی بدلون و. زرګونو ښځو خپلې دندې له لاسه ورکړې، هغه ښځې چې د خپلو کورنیو لپاره یې عاید برابرولو او اقتصادي خپلواکي یې لرله. نجیبه، په بلخ کې د یوې دولتي ادارې پخوانۍ کارکوونکې، وایي: «ما په بلخ کې په یوه دولتي اداره کې دنده لرله. کله چې طالبانو موږ له کاره وایستلو، اړ شوم د خلکو په کورونو کې کار وکړم، خو دا کار هره ورځ نه و. د دې لپاره چې د خپلو شپږو ماشومانو نسونه ماړه کړم، اړ شوم په سړکونو کې سوال وکړم. طالبانو سوالګرې ښځې او ماشومان ونیول. له خوشې کېدو وروسته مې هېڅ لاره نه لرله او اړ شوم داسې کار وکړم چې هېڅ انسان یې نه غواړي...» هغه په ژړغوني غږ زیاتوي: «اړ شوم تن‌فروشي وکړم، له هر چا سره او هر ځای. حتی د طالبانو کارکوونکي هم له دې وضعیت خبر شوي او د شپې زما د زوړ کور دروازې ته راځي. د ۱۰۰ تر ۵۰۰ افغانیو په بدل کې دا کار کوم.» Symbolic image: AI-generated / Zan TV د وېرې، بې‌پناهۍ او د ښځو د امنیت په اړه روایتونه د هغو رسمي محدودیتونو ترڅنګ چې ښځې یې له زده‌کړو، کار او په ټولنه کې له ازاد حضور څخه لرې کړې دي، یو شمېر افغان ښځې د داسې تجربو په اړه خبرې کوي چې د هغوی په باور، د ښځو ترمنځ د ناامنۍ او بې‌پناهۍ د احساس د زیاتېدو نښه ده. شفیقه، په هرات کې له مرکه شویو ښځو څخه یوه، د کونډو او بې‌سرپرستو ښځو د وضعیت په اړه داسې روایتونه وړاندې کوي چې د ملاتړ او د ښځو د اختیار د نشتوالي په اړه د هغې اندېښنه څرګندوي. هغې زن‌نیوز ته ویلي: «طالبانو په هرات کې له ۱۳۰ څخه ډېرې کونډې او بې‌سرپرستې ښځې او نجونې راټولې کړې او د ۶۴ متره سړک پر مسیر په یوه کمپ کې یې ساتي. دا زموږ سره د مرستې لپاره نه دي، موږ احساس کوو چې د خپل ژوند اختیار له موږ څخه اخیستل شوی دی. طالبان له موږ ناوړه ګټه اخلي.» شفیقه ادعا کوي: «کله چې طالبان له نورو ولایتونو څخه د دندې لپاره هرات ته راځي، دغو ځایونو ته ورځي او ښځې پرته له دې چې خپله انتخاب وکړي، تر فشار لاندې راولي. یا یې د ځان لپاره نکاح کوي او یا یې په زور موټر ته خېژوي او له ځان سره یې وړي. زه تر اوسه له لسو ځلو ډېر تر فشار لاندې راغلې یم، یعنې تر اوسه مې لس مېړونه لرلي چې د طالبانو غړي وو.» هغې وایي: «د طالبانو په نظر ښځه یوه وسیله ده، په داسې حال کې چې ښځه باید د انتخاب او کرامت حق لرونکی انسان وي. خو ډېرې ښځې احساس کوي چې د هغوی د ژوند په اړه نور خلک پرېکړه کوي.» مذهبي اقلیتونه د طالبانو د فرمانونو په اور کې افغانستان د قومي، مذهبي او فرهنګي تنوع لرونکې ټولنه ده، خو د طالبانو له بېرته واکمنېدو وروسته د مذهبي اقلیتونو یو شمېر پیروانو د خپلو دیني او فرهنګي فعالیتونو د محدودېدو په اړه اندېښنه ښودلې ده. علي‌اصغر، د اهل تشیع له عالمانو څخه، وایي چې د شیعه‌ګانو پر مذهبي فعالیتونو محدودیتونه زیات شوي دي. هغه زن‌نیوز ته وایي: «طالبان اجازه نه راکوي چې زموږ مذهبي مراسم په سمه توګه ترسره شي. د عاشورا د مراسمو بیرغونه یې ښکته کړل او تر پښو لاندې یې کړل، په جوماتونو او ښوونیزو مرکزونو کې یې د اهل تشیع د مذهب د کتابونو تدریس منع کړ او حتی کتابونه یې له کتابتونونو او کتاب پلورنځیو راټول کړل.» علي‌اصغر زیاتوي: «طالبان یوازې زموږ له مذهب سره نه، بلکې له هر هغه مذهبي اقلیت سره ستونزه لري چې متفاوت فکر کوي. مذهبي ازادي هغه وخت معنا لري چې ټول وګړي وکولای شي خپلې عقیدې له وېرې پرته وساتي.» د طالبانو د پالیسیو منتقدان وایي، د مذهبي ازادیو محدودېدل، د ښځو پر وړاندې له پراخو محدودیتونو سره یوځای، د افغانستان مدني فضا نوره هم تنګه کړې ده. د اګست له ۱۵مې پنځه کاله وروسته؛ افغانستان او نامعلومه راتلونکې د ۲۰۲۱ کال د اګست ۱۵مه د ډېرو افغانانو لپاره یوازې یوه سیاسي نېټه نه ده، بلکې هغه نقطه ده چې د میلیونونو کسانو د ژوند مسیر یې بدل کړ. د مرسل لپاره دا نېټه د هغې نیمګړي پاتې شوي خوب یادونه ده، د انجینرې کېدو خوب. د رابعه او کریمه لپاره د هغو ورځو یادونه ده چې د هغوی په وینا، د نیول کېدو له وېرې او د ټولنې له قضاوت سره مل وې. د نجیبې لپاره د هغې ورځې یادونه ده چې اقتصادي خپلواکي یې له لاسه ورکړه او د خپلو ماشومانو د ژوند د برابرولو لپاره له جدي ستونزو سره مخ او تن‌فروشۍ ته اړ شوه. د صبریې لپاره د هغې شېبې یادونه ده چې وایي، د خپل ماشوم د ژوند ژغورل یې د لباس اړوند محدودیتونو له امله له خنډ سره مخ شول. او د علي‌اصغر لپاره په افغانستان کې د مذهبي ازادیو د راتلونکې په اړه د اندېښنې نښه ده. د طالبانو له بېرته واکمنېدو پنځه کاله وروسته، مسئله یوازې د یوه حکومت بدلون نه دی، بلکې د هغې ټولنې د راتلونکې پوښتنه ده چې نیمایي نفوس یې، یعنې ښځې، وایي له ډېرو ټولنیزو فرصتونو او حقونو محرومې شوې دي. افغانستان نن له یوې سترې پوښتنې سره مخ دی: ایا هغه ټولنه چې ښځې یې له زده‌کړو، کار او برابر حضور څخه محرومې وي، کولای شي د ثبات او پرمختګ پر لور حرکت وکړي؟

Sent to Zan TV لیکواله: فرحناز فروغ | خبریاله زه خبریاله وم. له کلمو سره مې ژوند کاوه او د کمرې او قلم له لارې مې د خپلو خلکو دردونه بیانول. خو یوه ورځ داسې راغله چې زه خپله د هغو کسانو له ډلې شوم چې باید د دردونو کیسې یې لیکل شوې وای. هغه ورځ چې کابل سقوط وکړ، داسې احساس مې کاوه لکه له یوه ښار څخه مې ډېر څه له لاسه ورکړي وي؛ خپل کور، کوڅې، ملګري، خاطرې او هغه ارامي چې فکر مې کاوه تل به ورسره ژوند کوم. ما کابل په اوښلنو سترګو پرېښود. کله چې له خپلې کورنۍ بېلېدم، نه پوهېدم چې دا مخه ښه به د څو ورځو لپاره وي، د څو میاشتو لپاره، او که ښايي د تل لپاره. د هغو ورځو غږونه لا هم زما په ذهن کې ژوندي دي؛ د خلکو د ژړا غږ، د اضطراب غږ او د هغو قدمونو غږ چې نه پوهېدل کوم لوري ته روان دي. زه هم د هماغې ګڼې ګوڼې په منځ کې وم؛ یوه خبریاله چې کلونه یې د نورو دردونه روایت کړي وو، خو هغه ورځ یې د خپل درد د بیان لپاره هېڅ کلمه نه موندله. دا هر څه ډېر سخت او دردناک وو، خو تر دې هم دردناکه دا وه چې ما خپله خور د کابل د شپږمې امنیتي حوزې په یوه چاودنه کې له لاسه ورکړې وه. د هغې د خاطرو بار راته ډېر دروند و. لا هم راته سخته ده چې باور وکړم، هغه نجلۍ چې یوه ورځ زموږ ترڅنګ په کور کې اوسېده، خندل یې، خبرې یې کولې او زموږ د ژوند یوه برخه وه، اوس یوازې زما په خاطرو کې ژوندۍ ده. ما ونه شو کولای چې د وروستي ځل لپاره یې په غېږ کې ونیسم. ونه شو کولای ورته ووایم چې څومره مې مینه ورسره لرله. او ښايي د دې کیسې تر ټولو دردناکه برخه همدا وي؛ جګړه یوازې انسانان نه وژني، کله ناکله له کورنیو څخه د وروستي ځل مخه ښې فرصت هم اخلي. اوس زه په پردیسۍ کې یم او خور مې د خپل وطن تر خاورو لاندې ارامه پرته ده. کله ناکله له ځانه پوښتم، که هغه چاودنه نه وای شوې، نن به هغه چېرته وه؟ څه به یې کول؟ ایا لا به هم یې غږ په کور کې اورېدل کېده؟ ایا لا به هم موږ د ژوند او راتلونکې په اړه له یو بل سره خبرې کولې؟ هېڅ یوه له دغو پوښتنو ځواب نه لري. هغه ورځ پوه شوم چې ځینې دردونه یوازې په کلمو نه شي بیانېدای. ما خپله خور له لاسه ورکړه، خپل وطن مې پرېښود او اوس په پردیسۍ کې ژوند کوم؛ له هغو خاطرو سره چې هرې یوې یې زما د زړه یوه برخه له ځان سره وړې ده. کله ناکله خلک فکر کوي چې زه ژغورل شوې یم، ځکه له جګړې او ناامنۍ څخه راوتلې یم. خو هېڅوک دا نه پوښتي چې له هغه ځایه له څه شي سره راوتلې یم. ما کابل پرېښود، خو کابل ما پرېنښود. هره شپه د هغه ښار یوه برخه له ما سره خوب ته راځي؛ هغه کوڅه چې ترې تېرېدم، د خپلې کورنۍ اشنا غږونه، د ملګرو څېرې او هغه کور چې اوس یوازې زما په خاطرو کې پاتې دی. پردیسي یوازې له یوه وطنه لرې اوسېدل نه دي. کله ناکله دا معنا لري چې هر سهار له خوبه پاڅېږې او پوهېږې چې هغه ژوند چې پېژندلې دې و، نور نشته. زه لا هم هماغه خبریاله یم، خو دا ځل هغه خبر چې غواړم روایت یې کړم، زما خپله کیسه ده. د هغې ښځې کیسه چې خپل کور یې له لاسه ورکړ. د هغې کورنۍ کیسه چې غړي یې له یو بل لرې شول. د هغه نسل کیسه چې اړ شو په یوه کوچني بکس کې د خاطرو یوه نړۍ پرېږدي. کله ناکله مې زړه غواړي بېرته کابل ته ستون شم، نه د دې لپاره چې تېر وخت بدل کړم، بلکې یوازې د دې لپاره چې یو ځل بیا د خپلې کورنۍ ترڅنګ کښېنم او احساس کړم چې لا هم په دې نړۍ کې داسې یو ځای شته چې زه ورپورې تړلې یم. ما کابل په ژړا پرېښود... خو لا هم هیله لرم چې یوه ورځ به وکولای شم له اوښکو پرته کابل را په یاد کړم. تر هغې ورځې به له خپلو خاطرو سره ژوند کوم، له خپلو خفګانونو سره به لیکل کوم او هڅه به کوم ژوندۍ پاتې شم؛ ښايي یوه ورځ مې قلم د سقوط او تېښتې پر ځای د بېرته ستنېدو، ارامۍ او له کورنۍ سره د بیا لیدنې کیسه ولیکي.

Image: © Ali Khara / Reuters په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوی (یوناما) وایي، ښځې د ګواښ او غچ اخیستنې له وېرې او د طالبانو پر ادارو د بې‌باورۍ له امله د دغې ډلې د ځواکونو ناوړه چلند نه راپوروي. یوناما د دوشنبې په ورځ د (زمري په ۱۹مه) د «په افغانستان کې د امنیتي سکتور حساب ورکونه» تر سرلیک لاندې نوی راپور خپور کړی دی. دغه بنسټ وایي، د ۲۰۲۱ کال په اګست کې واک ته د طالبانو له بېرته ستنېدو راهیسې یې د بشري حقونو، امنیت، د قانون حاکمیت او له خلکو سره د طالبانو د پولیسو، استخباراتو او زندانونو د مسؤلانو د چلند وضعیت څارلی دی. په راپور کې راغلي چې د دغې ډلې د غړو د ناوړه چلند په اړه د خلکو یو شمېر شکایتونه له څېړنې او حل پرته پاتې شوي دي. یوناما وایي، د ګواښ او غچ اخیستنې وېره، د طالبانو تر ادارې لاندې د شکایت د لارو پر وړاندې له بې‌باورۍ سره یوځای، لامل شوې چې ډېر قربانیان هغه څه راپور نه کړي چې ورسره شوي دي. د ښځو لپاره دا وضعیت ځکه لا ستونزمن شوی چې ښځینه کارکوونکې نشته یا کمې دي چې د هغوی شکایتونه واوري. یوناما داسې موارد هم ثبت کړي چې پکې د طالبانو نظامي محکمو د دغې ډلې د ځواکونو پر ضد د خلکو د شکایتونو له منلو ډډه کړې ده. د راپور له مخې، د طالبانو نظامي محکمو یو شمېر شکایت کوونکو ته ویلي چې نور دې د خپلو ادعاوو لپاره «د مجاهدینو پر ضد» محکمې ته نه ورځي. یوناما خبرداری ورکړی چې دا ډول چلند د حساب ورکونې له معافیت سره د روانې فضا په دوام کې مرسته کوي. دغه بنسټ وایي، طالبان د ډېرو مطرح شویو شکایتونو په اړه نه روښانوي چې څه ډول څېړنه شوې، څه پایله تر لاسه شوې او ایا مسؤل کس په رښتیا حساب ورکوونکی ګرځول شوی که نه. د یوناما په وینا، خلک په ډېرو مواردو کې نه پوهېږي چې شکایت یې تر کومه رسېدلی او په اړه یې څه پرېکړه شوې ده. راپور د تاوتریخوالي د قضیو د تعقیب پر مهال د ښځو د وضعیت په اړه هم اندېښنه ښودلې ده. یوناما وایي، څرګنده نه ده چې د طالبانو د څېړنو په طریقو کې د ښځینه قربانیانو او شاهدانو د ساتنې لپاره مشخص تدابیر شته که نه، او ایا د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د قضیو د څېړلو پر مهال د هغوی ځانګړي شرایط او اړتیاوې په پام کې نیول کېږي که نه. یوناما لیکلي چې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت او د زندانونو اداره یو شمېر ښځینه پولیسې او ساتونکې په دندو ګوماري، خو دقیق شمېر او د هغوی د دندو ډول روښانه نه دی. دا هم معلومه نه ده چې ایا دغه ښځې د ښځینه قربانیانو شکایتونه څېړلی شي او که یوازې په عادي دندو کې کارول کېږي. د طالبانو په استخباراتو کې د ښځینه کارکوونکو د حضور په اړه هم معلومات نشته. د راپور له مخې، افغانستان لا هم د بشري حقونو د نړیوالو ژمنو پر رعایت مکلف دی، چې پکې د ژوند، ازادۍ او د افرادو د امنیت د حق ساتنه او د شکنجې، ظالمانه او سپکوونکو چلندونو مخنیوی شامل دي. یوناما وایي، واک ته د طالبانو له بېرته ستنېدو وروسته اساسي قانون او یو شمېر پخواني قوانین لغوه شوي او دغې ډلې شریعت د خپلو قوانینو بنسټ ګرځولی دی. یوناما دا هم ویلي چې د طالبانو د مشر له داسې کوم مشخص فرمان څخه خبر نه دی چې د قربانیانو لپاره د حقیقت د پوهېدو، د تاوان د جبران او د ور اوښتي زیان په بدل کې د غرامت د ترلاسه کولو حق تضمین کړي. دغه بنسټ له طالبانو غوښتي چې د شکایتونو د ثبت لپاره خوندي، د لاسرسي وړ او د باور وړ لارې رامنځته کړي، څو ښځې او نارینه وکولای شي د ګواښ، غچ اخیستنې یا تبعیض له وېرې پرته د دغې ډلې د ځواکونو ناوړه چلند راپور کړي. یوناما همداراز د قربانیانو، شاهدانو او هغو کسانو د خوندیتوب غوښتنه کړې چې د بشري حقونو د نقض موارد راپوروي.

Sent to ZAN TV په هرات کې ولسي سرچینې وایي، محمد نعمان نومی ځوان، چې د عبدالرحمن مرادي زوی او د هرات د ولایتي شورا د پخواني وکیل حاجي ارباب شیروخان علیزایي د کورنۍ غړی و، په دغه ولایت کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ ته څېرمه وژل شوی دی. د سرچینو په وینا، محمد نعمان نن دوشنبه د (زمري په ۱۹مه) په هرات کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ دروازې ته څېرمه د تېرېدو پر مهال وژل شوی دی. تر اوسه د دې پېښې د څرنګوالي او د عامل یا عاملانو د هویت په اړه رسمي جزئیات نه دي خپاره شوي. د هرات اوسېدونکي وایي، د طالبانو یوه مهم امنیتي مرکز ته څېرمه د داسې پېښې رامنځته کېدو د ښار د امنیتي وضعیت په اړه د هغوی اندېښنې زیاتې کړې دي. د دغه ولایت یو شمېر اوسېدونکي وایي، طالبانو واک ته له رسېدو وروسته څو ځله په ټول افغانستان کې د امنیت د ټینګښت خبره کړې، خو د وژنو، غلاوو، انسان تښتونو او نورو جرمونو په اړه اندېښنې لا هم د خلکو په ورځني ژوند کې شته. د هرات د اوسېدونکو په وینا، امنیت یوازې د جګړې نشتوالي ته نه محدودېږي او خلک باید په بازار، سړک، کارځای او حتی حکومتي مرکزونو ته څېرمه هم د خوندیتوب احساس وکړي. ولسي سرچینو د دې پېښې د څرنګوالي د روښانه کېدو او د عامل یا عاملانو د پېژندلو غوښتنه کړې ده. هغوی وایي، د قرباني کورنۍ او خلک حق لري پوه شي چې څه پېښ شوي او مسؤلو ادارو د عاملانو د پېژندلو لپاره څه اقدامات کړي دي. د هرات ځینې اوسېدونکي پوښتنه کوي، که یو وګړی یوه امنیتي مرکز ته څېرمه ووژل شي، نو د ښار په نورو برخو کې به امنیت څنګه ټینګ شي؟ تر اوسه د طالبانو چارواکو د محمد نعمان د وژل کېدو او د دې پېښې د جزئیاتو په اړه په رسمي ډول څه نه دي ویلي. دا پېښه داسې مهال رامنځته کېږي چې د امنیت موضوع او د خلکو د خوندیتوب کچه لا هم د افغانستان په ځینو برخو کې د خلکو له مطرح شویو اندېښنو څخه ده.

Sent to ZAN TV په ایران کې مېشت د افغانستان د ځواکمنو ښځو غورځنګ واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو د پنځمې کلیزې په درشل کې وایي، له زده‌کړو، کار او ټولنیز او سیاسي ګډون څخه د ښځو او نجونو حذفول، د بشري حقونو ښکاره نقض او د افغانستان د سولې او ثبات پر وړاندې جدي خنډ دی. د دغه غورځنګ غړو زن‌نیوز ته په استول شویو ویډیوګانو کې، په ایران کې د یوه اعتراضي حرکت په ترسره کولو سره، د ۲۰۲۱ کال د اګست ۱۵مه د افغانستان د معاصر تاریخ له تر ټولو ترخو بدلونونو څخه بللې ده. هغه ورځ چې د دوی په وینا، د میلیونونو وګړو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو ژوند، د بحران او محرومیت نوي پړاو ته داخل شو. دغه غورځنګ په هغه اعلامیه کې چې د پنجشنبې په ورځ، د زمري په ۱۵مه، یې خپره کړې، ویلي چې واک ته د طالبانو له بېرته ستنېدو پنځه کاله وروسته، ښځې او نجونې لا هم د منظم حذف او تبعیض له تګلارو سره مخ دي او له زده‌کړو، کار، ټولنیز او سیاسي ګډون او ډېرو اساسي حقونو څخه محرومې شوې دي. په اعلامیه کې راغلي: «د افغانستان د ښځو حقونه د معاملې وړ نه دي. د نجونو د زده‌کړو حق د مذاکرې وړ نه دی. انساني کرامت د ځنډولو وړ نه دی.» د افغانستان د ځواکمنو ښځو غورځنګ له ملګرو ملتونو، دولتونو او نړیوالو بنسټونو غوښتي چې د طالبانو پر وړاندې د چوپتیا، نرمښت او د اړیکو د نورمال کولو تګلاره پرېږدي او د افغانستان د خلکو د حقونو او ازادیو د رښتینې ملاتړ لپاره عملي اقدام وکړي. دغه غورځنګ له نړیوالې ټولنې هم غوښتي چې د افغانستان د نجونو د یوه بشپړ نسل محرومیت په یوه «نورمال واقعیت» بدل نه کړي او د طالبانو سره په سیاسي تعاملاتو کې د ښځو او نجونو حقونه د سیاسي مصلحتونو قرباني نه کړي. په اعلامیه کې ټینګار شوی چې د افغانستان د راتلونکې په اړه هر ډول سیاسي بهیر، د ښځو او مدني ټولنې د استازو له واقعي او اغېزمن حضور پرته، نه شي کولای تلپاتې او عادلانه سولې ته لار هواره کړي. دغه غورځنګ ویلي، د ټولنې د نیمايي برخې له اساسي ژوندی ډګرونو حذفول، نه یوازې د بشري حقونو نقض دی، بلکې د افغانستان د پرمختګ، ثبات او راتلونکې پر وړاندې خنډ هم دی.

Sent to ZAN TV د ازادۍ پر لور د ښځو غورځنګ واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو د پنځمې کلیزې په درشل کې له ملګرو ملتونو، دولتونو او د بشري حقونو له بنسټونو غوښتي چې د افغانستان د خلکو د حقونو د نقض پر وړاندې چوپ پاتې نه شي او د وګړو د اساسي حقونو له تضمین پرته له طالبانو سره د اړیکو له عادي کولو ډډه وکړي. د دغه غورځنګ غړو په کابل او اسلام‌اباد کې د اعتراضي حرکتونو په ترسره کولو سره د طالبانو واکمني له ولسي مشروعیت څخه بې‌برخې بللې او ویلي یې دي چې دغې ډلې د اساسي ازادیو په ځپلو، له ښوونیزو، ټولنیزو، اقتصادي او سیاسي ډګرونو څخه د ښځو په حذفولو او د جنسیتي تبعیض په تحمیلولو، افغانستان د میلیونونو وګړو لپاره په «لوی زندان» بدل کړی دی. د ازادۍ پر لور د ښځو غورځنګ غوښتنه کړې چې د ښځو پر وړاندې د طالبانو تګلارې د «جنسیتي اپارتاید» په توګه په رسمیت وپېژندل شي او د دغو تګلارو عاملان په نړیوالو بنسټونو کې تر حقوقي تعقیب لاندې ونیول شي. دغه غورځنګ د ښځو او نجونو پر زده‌کړو، کار، سیاسي ګډون، د بیان ازادۍ، د تګ راتګ ازادۍ او برابر ژوند پر حق هم ټینګار کړی او پر هغوی د لګول شویو ټولو محدودیتونو د سمدستي لغوه کېدو غوښتنه یې کړې ده. د دغه غورځنګ غړو ویلي، هېڅ ټولنه د ښځو له ګډون او بشري حقونو ته له درناوي پرته روښانه راتلونکی نه شي لرلای. هغوی له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د افغانستان د خلکو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، د حقونو د عملي ملاتړ لپاره اغېزمن ګامونه پورته کړي. د ازادۍ پر لور د ښځو غورځنګ د افغانستان د ښځو مقاومت د هیلې او زړورتیا نښه بللې او ویلي یې دي، د هغو ښځو غږ چې په واټونو، کورونو، زندانونو او جلاوطنۍ کې یې د ازادۍ لپاره مبارزه کړې، نه به چوپېږي. دا په داسې حال کې ده چې د اګست په ۱۵مه، واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو پنځه کاله پوره کېږي. هغه پنځه کاله چې ښځې او نجونې پکې په پراخه کچه له زده‌کړو، کار، د تګ راتګ له ازادۍ او په عامه ژوند کې له حضور څخه محرومې شوې دي. نړیوالو بنسټونو څو ځله له طالبانو غوښتي چې پر ښځو لګول شوي محدودیتونه او بندیزونه لغوه کړي، خو دغې ډلې د شریعت د پلي کولو په ادعا، تر اوسه د دغو تګلارو د پای ته رسولو لپاره هېڅ اغېزمن اقدام نه دی کړی.

Social Media د بشري حقونو د فعالانو اتحاد په هرات کې د طالبانو له‌خوا د ښځو د نیولو د دوام په غبرګون کې وایي، هېڅ ټولنه د ښځو په زنداني کولو، د نجونو په چوپولو او پر کورنیو د وېرې په حاکمولو ثبات، عدالت یا مشروعیت ته نه رسېږي. دغه بنسټ د پنجشنبې په ورځ (د زمري په ۸مه) د جامو د ډول له امله د ښځو نیول د هغوی د فردي ازادۍ، انساني کرامت او بنسټیزو حقونو ښکاره نقض بللی دی. دغه بنسټ په یوه اعلامیه کې ویلي، د خلکو په وړاندې له موټرو څخه د ښځو راکښته کول، نامعلومو ځایونو ته په زور لېږدول او په ښار کې د وېرې فضا رامنځته کول، نه د قانون پلي کول دي او نه د عامه نظم ټینګول. د بشري حقونو د فعالانو اتحاد وایي، هغه څه چې په هرات کې روان دي، یوازې د جامو محدودیت نه دی، بلکې د ښځو د کنټرول، سپکاوي او له ټولنیز ژوند څخه د هغوی د حذفولو لپاره د یوه سازمان شوي نظام برخه ده. د دغه بنسټ په وینا، د جامو له امله د ښځو نیول، له زده‌کړو، کار، ټولنیز ګډون او د تګ راتګ له ازادۍ څخه د هغوی د محرومیت ترڅنګ، ښيي چې طالبانو ښځې په دویمه درجه وګړو بدلې کړې دي. د بشري حقونو د فعالانو اتحاد د ښځو پر وړاندې د طالبانو چلند د هغوی د سپکاوي، تښتولو، د واک د سلبولو او له ښځو سره د ابزاري چلند د تاریخي بېلګو دوام بللی دی. دغه بنسټ ټینګار کړی چې طالبان یوه «ترهګره، ناقانونه او له حقوقي مشروعیت څخه بې‌برخې» ډله ګڼي او د ښځو پر وړاندې ټولې خپلسرې نیونې، ځپل او لګول شوي محدودیتونه د بشري حقونو، نړیوالو قوانینو او انساني کرامت له اصولو سره په ټکر کې بولي. د بشري حقونو د فعالانو اتحاد له ملګرو ملتونو، ځانګړو راپور ورکوونکو، د بشري حقونو له بنسټونو، د ډیموکراتیکو ارزښتونو ملاتړو دولتونو او نړیوالې ټولنې غوښتي چې د ښځو د نیولو او ځپلو د دوام پر وړاندې چوپ پاتې نه شي. دغه بنسټ خبرداری ورکړی چې د ښځو د ځپلو پر وړاندې چوپتیا، د بې‌عدالتۍ د پراخېدو او د بشري ناورینونو د تکرار لپاره لاره هواروي. دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو د امر بالمعروف کارکوونکو د چهارشنبې په ماښام (د زمري په ۷مه) د هرات ښار په بېلابېلو برخو کې لږ تر لږه پنځه مانتو اغوستونکې ښځې نیولې دي. د شاهدانو د روایتونو پر بنسټ، طالبانو یوه له دغو ښځو څخه د هغې د مېړه له موټر څخه راکښته کړې او په زور یې له ځان سره وړې ده. د جامو د ډول له امله د ښځو نیولو تر دې وړاندې هم په هرات کې اعتراضونه راپارولي وو. طالبانو د جبرییل د اوسېدونکو اعتراضونه په ډزو وځپل چې په پایله کې یې لږ تر لږه دوه تنکي ځوانان ووژل شول او یو شمېر نور ټپیان شول.

Image: © Mashal / Xinhua / MAXPPP په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوی (یوناما) په خپل تازه راپور کې وايي، طالبانو په هرات ښار کې د خپلې خوښې حجاب د پلي کولو د کمپاین پر مهال، لږ تر لږه ۳۰ ښځې او نجونې نیولې او د هرات ولایت زندان ته یې لېږدولې دي. د دغه راپور له مخې، چې د سې‌شنبې په ورځ (د زمري ۶مه) خپور شو، دا نیونې د روان کال د جون له ۶مې تر ۸مې ترسره شوې دي. نیول شوې ښځې او نجونې وروسته له هغه خوشې شوې چې د طالبانو له خوا د ټاکل شوي پوښښ د رعایت ژمنه یې وکړه. یوناما وايي، د طالبانو والي د دغو نیونو له پیلېدو دوه ورځې مخکې، د امر بالمعروف او نهی عن المنکر له مسئولانو سره یوځای، د خلکو له استازو وغوښتل چې ډاډ ترلاسه کړي ښځې له کوره د وتلو پر مهال د طالبانو د خوښې حجاب احکام رعایتوي. یوه ورځ وروسته، دا پیغام د جمعې د لمانځه پر مهال د ښار په جوماتونو کې اعلان شو. یوناما ته د شاهدانو د روایتونو له مخې، په یوه مورد کې یوه ښځه له خپلو نارینه خپلوانو سره یوځای ونیول شوه. په یوه بل مورد کې، یوه مور چې نه یې غوښتل خپله لور یوازې پرېږدي، له هغې سره یوځای ونیول شوه. یوناما همدارنګه د هرات د جبرئیل سیمې د اوسېدونکو اعتراض ته اشاره کړې ده. دا اعتراض د جون په ۹مه، د ښځو د نیولو او د اجباري حجاب د پلي کولو په غبرګون کې ترسره شو. د راپور له مخې، د طالبانو ځواکونو اعتراض په وهلو ټکولو او ډزو سره وځاپه چې په پایله کې یې یو هلک ووژل شو، لږ تر لږه څلور کسان ټپیان او لږ تر لږه ۱۷ معترضان ونیول شول. یوناما وايي، له دې اعتراض وروسته، د طالبانو استخباراتو خلک په سړکونو کې درول او د لاریون اړوند انځورونو، ویډیوګانو او پیغامونو د موندلو لپاره یې د هغوی ګرځنده ټیلیفونونه پلټل. هغه کسان چې په ټیلیفونونو کې یې د اعتراض اړوند محتوا موندل کېده، نیول کېدل او پوښتنې ترې کېدې. دغو فشارونو د هرات په سړکونو او عامه ځایونو کې د ښځو حضور د پام وړ کم کړ. یوناما وايي، ډېرو ښځو د نیول کېدو له وېرې له کوره له وتلو ډډه کوله. د پوښښ محدودیتونو روغتیايي خدمتونو ته د ښځو لاسرسی هم ګډوډ کړی دی. د ۲۰۲۵ کال په نومبر کې، وروسته له هغه چې طالبانو روغتونونو، سوداګریزو مرکزونو، هټیو او ادارو ته امر وکړ چې له برُقع پرته ښځو ته د ننوتلو اجازه ور نه کړي، بې‌پولې ډاکټرانو د هرات په ولایتي روغتون کې د ناروغانو د منلو کچه ۲۸ سلنه کمه وبلله. یوناما وايي، په هرات کې ښځې د طالبانو د پوښښ د ډول په اړه له بېلابېلو او متضادو امرونو سره مخ شوې دي. ځینو ښځو ته ویل شوي چې له برُقع پرته ادارو ته د ننوتلو اجازه نه لري، په داسې حال کې چې یو شمېر نورو ته ویل شوي چې د چادر او ماسک اغوستل بسنه کوي. د طالبانو له خوا ټاکل شوي پوښښ ته د ښځو اړ ایستل او د جامو د ډول له امله د هغوی مجازات کول، د تګ راتګ پر ازادۍ، خدمتونو ته پر لاسرسي او په عامه ژوند کې د ښځو پر حضور د طالبانو د پراخو محدودیتونو یوه برخه ده.