د لټون پایلې

Image: WAKIL KOHSAR/AFP يو شمېر ښځينه ښوونکې په هرات کې د طالبانو له تازه سخت‌دريځه محدوديت څخه پرده پورته کړې او وايي، دا ډله اوس هغوی د چادري يا برقع د اغوستو لپاره مجبوره کړې ده؛ پرېکړه چې د ډېرو ښځو په باور، د تيارې او له ښوونيز ډګر څخه د ښځو د بشپړ حذف سمبول دی. شقايق مشفق، يوه تجربه‌کاره ښوونکې، زن‌نيوز ته په خبرو کې وويل: «طالبان ورځ تر بلې له ښځو سره خپله جګړه نوره هم شدیده کوي. زه ولاړم چې هغو کوچنيو نجونو ته درس ورکړم چې له مينې او شوقه مکتب ته راځي، خو طالبانو ماته د ننوتو اجازه را نه کړه، ځکه ما تور چادر اغوستی و، نه چادري. زه پنځوس کلنه يم، اوس به څوک غواړي چې ما وګوري؟» د شقایق دا خبرې د نن ورځې د افغان ښځې له واقعي ژوند څخه يوه دردناکه انځور وړاندې کوي؛ ښځه چې د تعليم د ژمنې او د طالبانو د جبر تر منځ راګير پاتې ده. فروزان توخي، بله ښځينه ښوونکې په هرات کې، وايي: «پرون موږ ته خبرداری راکړل شو چې بې له چادري مکتب ته مه ځئ. ما چادري واغوسته، خو نه مې لاره ليدله او نه مې سا اخیستلای شو. کله چې صنف ته ننوتم، ټولې زده‌کوونکې وېره‌نې شوې. چادري يوازې يو ټوټه کالي نه دي، بلکې د وېرې او خفګان هغه سيوری دی چې د ښځو او ماشومانو پر ذهن او روح دروند پروت دی.» دا نوی بندیز په داسې حال کې لګول شوی چې زرګونه ښځې په ټوله افغانستان کې له زده‌کړې او کار څخه محرومې شوې دي. اوس، د چادري په جبري کولو سره، طالبانو د ښځو د چوپولو او د هغوی د هويت د له منځه وړلو په لور يو بل ګام اخيستی دی.

Image: Quddus khatibi/Facebook ځايي سرچينې په هرات کې وايي، طالبانو يوه ښځينه ډاکټره نيولې او له څو ساعتونو بند وروسته يې بېرته خوشې کړې ده. د سرچينو په وينا، د طالبانو د «امر بالمعروف» سرتېرو نن سهار (د لړم ۱۹مه) د حوزوي روغتون له دروازې د جراحي متخصصې ډاکټرې شبنم فضلي نيولې ده. د ډاکټر فضلي مېړه، قدوس خطيبي، تأييد کړې چې مېرمن يې له څو ساعتونو وروسته بېرته خوشې شوې ده. ويل کېږي، د دې ښځينه ډاکټرې نيول د طالبانو له هغه نوي حکم سره تړاو لري، چې له مخې يې ښځې بې له برقعې د دولتي ادارو، په شمول د روغتونونو او ښوونځيو، د ننوتو اجازه نه لري. په کابل او هرات کې يو شمېر معترضو ښځو د دې پرېکړې پر ضد په يو سمبوليک حرکت کې برقعې وسوځولې او هغه يې «د ښځو د سرکوب او د ټولنې له صحنې د حذف وسيله» بللې ده. د ښځو د حقونو فعالان وايي، طالبان له دې پرېکړې سره د «جنسیتي اپارتاید» په لور يو بل ګام پورته کړی دی؛ هغه بهیر چې د زده‌کړې او کار له بنديزه پيل شو او اوس د ښځو د بشپړ حذف تر پړاو رسېدلی دی.

Image: Wakil Kohsar/AFP د هرات د فارسی ولسوالۍ په کچه د طالبانو د نوو محدودیتونو په دوام، د مسافرو د موټرو چلوونکو ته تازه لارښوونې ورکړل شوې دي. د دغو مقرراتو له مخې، چلوونکي اړ دي چې له چادري يا برقعي بې‌پرې ښځې، حتی که له محرم سره هم وي، موټر ته د ختلو اجازه ور نه‌کړي. فرشته، چې له ۶۰ کلونو ډېره عمر لري او د همدې ولسوالۍ اوسېدونکې ده، زن‌نيوز ته وايي چې د هرات ښار ته د تګ پر مهال له يوې ډېرې ترخې تجربې سره مخ شوې ده. هغې وويل: «موږ ته د خپلې لور له کوره هرات ته د تګ بلنه ورکړل شوې وه، خو کله چې زه او مېړه مې د سړک غاړې ته لاړو، هېچا ماته سواری را نه‌کړه. ويل یې، ته چادري نه‌لرې او موږ ته اجازه نشته چې تا سپره کړو.» د دې ولسوالۍ بله اوسېدونکې، سودابه، هم د ورته ستونزو يادونه کوي. هغې، چې غوښتل يې له خپلو لوڼو او مشر زوی سره هرات ته سفر وکړي، د سړک غاړې ته دوه ساعته انتظار کړی، خو هېڅ موټر چلوونکی حاضر نه شوی چې هغوی سپاره کړي. سودابه زياتوي: «په پای کې کور ته ستنه شوم او يوه چادري مې پیدا کړه چې د طالبانو د تېر حکومت له وخته پاتې وه. هغه مې واغوستله، زه او زوی مې ښار ته ولاړو، خو لورګانې مې له موږ سره نه‌شوې تللی.» دغه محدوديتونه يوازې د چلوونکو او مسافرو پورې نه محدودېږي. تېرې اونۍ طالبانو نوې لارښوونې هم صادرې کړې وې چې له مخې یې بې له چادري ښځو ته اجازه نه ورکول کېږي چې روغتونونو او دولتي ادارو ته داخلې شي. کارپوهان وايي دا تازه پاليسۍ د افغانستان پر ښځو د فشارونو د زياتېدو نښه ده؛ ښځې چې حتی د ضروري سفرونو لپاره هم له سختو خنډونو سره مخامخ دي.

Sent to Zan TV په استرالیا کې د سیدني په ښار کې د «ګیفا» د نړيوال سينمايي فلمونو لسم جشن ترسره شو، چیرې چې افغان ښځو خپل خاموش غږ د سینما له پردې نړۍ ته ورساوه. په دې جشن کې ځانګړې برخه هغو مستند فلمونو ته ورکړل شوې وه چې د طالبانو تر واک لاندې د افغان ښځو د رنځ او مقاومت انځور وړاندې کوي. له دغو فلمونو څخه يو هم د زینب انتظار مستند «پر د آزادۍ غږ ډزې» دی؛ ښځه چې خپله د افغان ښځو په اعتراضونو کې فعاله وه او د مبارزې او سرکوب ریښتینې صحنې یې کمرې ته راوستي دي. دا فلم د دوو خوېندو کيسه کوي چې د طالبانو د بندیزونو او تاوتریخوالي پر وړاندې ولاړې پاتې شوې دي. Sent to Zan TV دغه جشن د استرالیا میشتو سینماګرو او فعالانو په نوښت جوړ شوی او په کې ګڼ شمېر افغان معترض ښځې، هنرمندان او ټولنیز شخصیتونه ګډون وکړ. ګډونوالو ويلي: «په افغانستان کې چې نه د بیان ازادي پاتې ده، نه سینما او نه هم د ښځو د آزادۍ او د زده‌کړې غږ اورېدل کېږي، دا برخه د افغان ښځو د سختو واقعيتونو او د هغوی د مقاومت يو ژوندی انځور و.»

googleimage د طالبانو امنيتي چارواکي وايي، په لوګر ولايت کې يوه مور او لور د غلو له‌خوا وژل شوي دي. د طالبانو د امنيې قوماندانۍ د شنبې په ورځ (۱۷ لړم) په يوې خبرپاڼه کې ويلي، دا پېښه د دغه ولايت په مرکز پل‌علم ښار کې رامنځته شوې ده. د خبرپاڼې له مخې، غلو دغه ۶۰ کلنه ښځه او د هغې ۱۳ کلنه لور تر بې‌هوشه کولو وروسته په تبر وهلې او وژلې دي، او بيا يې مړي په صندوق کې اېښې دي. قوماندانۍ زياته کړې چې د دې پېښې په تړاو دوه کسان د عمرآباد له سيمې نيول شوي دي. د طالبانو په وينا، له قربانيانو نژدې څلور زره امريکايي ډالره او ۲۰۰ زره افغانۍ غلا شوې دي. دا پېښه په داسې حال کې شوې، چې طالبان څو ځل د «هېواد د عمومي امنيت» د ټينګښت دعوه کړې، خو راپورونه ښيي چې د غلا، وژنې او تښتونې پېښې په وروستيو مياشتو کې زياتې شوې دي. خلک په بېلابېلو ولايتونو کې وايي، طالبان د امنيت په ټينګښت او د جرمونو په مخنيوي کې پاتې راغلي دي.

Sent to Zan TV د طالبانو د نوي فرمان له مخې، چې ښځې اړ کوي برقع واغوندي، د افغانستان د ښځو د تاریخ د بدلون غورځنګ په کابل کې د يو احتجاجي حرکت په ترڅ کې برقعې وسوځولې. دغه غورځنګ په خپل بيان کې دا اقدام د طالبانو «غيرانساني فرمان او د تسلط هغه وسيله» بللې چې د ښځو د له منځه وړلو لپاره ترې کار اخيستل کېږي. په اعلاميه کې ويل شوي: «هيڅ مذهبي او اخلاقي مرجع نشي کولای د ښځو پر وړاندې جبر، ظلم او زور د دين په نوم توجيه کړي. طالبان له دين څخه د واکمنۍ، کنټرول او د ټولنې د نيمې برخې د حذف لپاره کار اخلي.» په اعلاميه کې راغلي، د برقعې اجباري اغوستل د بشري بنسټيزو حقونو څرګند نقض او د «سيستماتيک ښځه‌دښمنۍ» څرګند مثال دی. غورځنګ له ملګرو ملتونو، د بشري حقونو له شورا او د جنډري برابري د ملاتړ له دولتونو غوښتي چې د طالبانو دغه پرېکړه په رسمي ډول وغندي، پر دې ډلې سياسي او حقوقي فشارونه راولي او د افغان ښځو د ملاتړ لپاره عملي ګامونه پورته کړي. دا اعتراض وروسته له هغه ترسره شو، چې طالبانو په وروستيو ورځو کې د هرات په ولايت کې د ښځو لپاره د برقعې اغوستل اجباري کړي دي. د طالبانو د نوي حکم له مخې، د ټکسي چلوونکي حق نه لري ښځې بې له برقعې پورته کړي، او بې‌برقعې ښځې د روغتيايي مرکزونو او شفاخانو ته له ننوتو منع شوې دي. ځايي سرچينې وايي، ښځينه ښوونکې هم اړې شوې چې برقع واغوندي. دا فرمان چې د شنبې له ورځې راهيسې په هرات کې عملي شوی، د ښځو ورځنی ژوند ډېر ستونزمن کړی دی. د سرچينو په وينا، د ښځو لاسرسی روغتيايي خدمتونو ته کم شوی او ګڼ شمېر ښځې د برقعې د نشتوالي له امله له درملنې بې‌برخې پاتې کېږي.

Exclusivea د سمنګان او بلخ په ولايتونو کې د زورورې زلزلې له رامنځته کېدو وروسته، د دې سيمو ښځې د روغتيايي خدماتو، سرپناه او د ژوند د بنسټيزو اسانتياوو د نشتوالي له امله سختې اندېښمنې دي او وايي چې د زلزلې وروسته حالت ورته ډېر ستونزمن شوی دی. حميده، د بلخ يوه اوسېدونکې، زن‌نيوز ته وويل: «له بده مرغه، کله چې زلزله وشوه، زموږ ټول کورونه ونړېدل او زه او د کورنۍ نور غړي ټپيان شوو. خو ډاکتران او درمل پر وخت نه‌رسېږي. زموږ غوښتنه دا ده چې حکومت او مرستندوي ادارې دې د روغتيايي خدمتونو او سرپناه په برخه کې جدي پاملرنه وکړي.» دا يوازې د هغې فاجعې يوه برخه ده چې د دغو سيمو ښځې ورسره مخ دي. Exclusive شفيقه، د بلخ د خُلم ولسوالۍ يوه زلزله‌ځپلې ښځه، زن‌نيوز ته وويل چې د سيمې د ښځينه ډاکترانو د کمښت له امله ګڼې ټپې شوې ښځې او نجونې له جدي خطر سره مخ دي. هغې زياته کړه: «ډېری ښځې او نجونې زموږ په سيمه کې ټپيانې دي، خو له بده مرغه نه ډاکتر شته او نه دوا. وېرېږو چې ښايي ډېری له دوی ژوند له لاسه ورکړي او څوک د مرستې لپاره ورسېږي نه.» له بلې خوا، زليخا، د سمنګان ولايت يوه ښځه او اوسېدونکې، هغه سخت او دردناک حالت زن‌نيوز ته بيان کړ چې له زلزلې وروسته يې تجربه کړی دی. هغې وويل چې څو شپې او ورځې يې له خپلو ماشومانو سره بې‌سرپناه تېرې کړې او د سړې هوا له امله يې ماشومان په موسمي ناروغيو اخته شوي دي. زليخا خبرداری ورکړ: «که د معیاري سرپناه د جوړولو لپاره جدي ګامونه پورته نه‌شي، ښايي ناروغۍ زياتې شي او زما ماشومان خپل ژوند له لاسه ورکړي.» Exclusive دا راپور د شمال په زلزله‌ځپلو سيمو کې د ښځو د بحراني حالت يوازې يوه څنډه څرګندوي؛ هغه ښځې چې د دولتي او مرستندوي بنسټونو د عاجلې پاملرنې او جدي رسېدنې په تمه دي. دوی په داسې حال کې د بېړنيو مرستو غوښتنه کوي، چې د خپل ژوند د بيا رغونې لپاره د روغتيايي خدمتونو، سرپناه او نورو بنسټيزو اړتياوو ملاتړ ته سخته اړتیا لري.

Photo: AFP «دوی موږ ته د قرآن لوستلو اجازه نه راکوي. دوی غواړي موږ له دین او ټولنې څخه وباسي.» د طالبانو د ښځو پر ضد د سرکوبګرانه چلند په دوام کې، د دې ډلې د «امر بالمعروف او نهي عن المنکر» ادارو ښځو او نجونو ته په څو ولايتونو کې خبرداری ورکړی چې د مذهبي مراسمو پر مهال دې قرآن په لوړ غږ نه لولي. دا اقدام يوازې د افغان ښځو سخت غبرګونونه نه دي راپارولي، بلکې يو ځل بيا يې د طالبانو د يو‌جنسه او ښځه‌دښمن نظام واقعي څېره څرګنده کړې ده. د غور، غزني او بادغيس ښځې وايي، طالبانو په عملي ډول د دوی د عبادت او د قرآن د تلاوت حق محدود کړی دی او دا کار د دې په پلمه توجيه کوي چې د ښځو غږ نامحرم نه‌شي اورېدلای. د ښځو د حقونو فعالان وايي، دا پرېکړه د طالبانو د منظمې تګلارې برخه ده چې غواړي د ښځو غږ په ټولنيزو او مذهبي چارو کې چوپ کړي. سما ابراهيمي، د غور يوه ځوانه نجلۍ، زن‌نيوز ته وايي: «اوس د طالبانو تر بيرغ لاندې د قرآن په لوړ غږ لوستل جرم ګڼل کېږي. پلار مې ملا دی او تل وايي قرآن ولوله، خو طالبان وايي د ښځې غږ حرام دی. دوی موږ داسې اړ کړي يو چې حتی خپل عبادت هم په چوپتيا کې ترسره کړو.» شازيه مرادي له غزني هم دا پرېکړه د ښځو پر مذهبي او انساني هويت نېغ برید بولي او وايي: «وايي موږ مسلمانان يو، خو قرآن لوستل نه پرېږدي. ورو ورو غواړي موږ له دين او ټولنې وباسي او بيا راباندې د کفر ټاپه ولګوي.» مرضيه فروزان، دیني علومو ښوونکې له بادغيسه، وايي د طالبانو د امر بالمعروف اداره ښځو ته خبرداری ورکړی چې په مذهبي مراسمو کې دې له لوډسپيکر يا لوړ غږ څخه استفاده نه کوي. شنونکي وايي چې د دې نوي حکم سره، طالبان د ښځو د له منځه وړلو په پروژه کې يو بل ګام پورته کوي؛ هغه پروژه چې له زده‌کړې، کار، رسنيو او له محرم پرته له سفره د بنديزونو په پيل شوې وه، اوس د ښځو د غږ او د هغوی د سمبوليک حضور د منع تر پړاو رسېدلې ده. د طالبانو تر واک لاندې ټولنه په عملي ډول يوې تک‌جنسي ټولنې ته بدله شوې ده؛ ښوونځي، پوهنتونونه، دولتي ادارې او حتی جوماتونه هم يوازې نارينه بڼه خپله کړې ده. نازيلا مشعل، يوه کارپوهه، وايي: «اوس چې طالبان د ښځو غږ د قرآن د تلاوت پر مهال چوپوي، هڅه کوي د ښځو معنوي او کلتوري حضور په بشپړ ډول له عامه فضا څخه حذف کړي.» سياسي شنونکي باور لري چې دا تګلارې د دين له اصولو نه، بلکې د واک او ټولنيز کنټرول له محاسبې راټوکېدلې دي. طالبان د ښځو په حذفولو سره داسې جوړښت رامنځته کوي چې پرېکړې، ديني تبليغ او د اسلام تعريف ټول د دې ډلې له نارينه‌وو سره محدود وي؛ يوه ټولنه چې يوازې يو غږ لري، او هغه د حاکمې ډلې د طالبانو غږ دی.

Photo: Atif Aryan/AFP د طالبانو د روغتيا وزارت ويلي چې د افغانستان د شمال د وروستۍ زلزلې د مړ شويو کسانو شمېر ۲۷ تنو ته لوړ شوی دی. د دې وزارت وياند شرافت زمان نن سه‌شنبه (۱۳ لړم) په يو خبرپاڼه کې ويلي چې د زلزلې د قربانيانو شمېر ۲۷ تنو ته او د ټپيانو شمېر ۹۵۶ تنو ته رسېدلی دی. دا په داسې حال کې ده چې له دې وړاندې د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (يونيسف) ويلي وو، په دې زلزله کې ۲۰ تنه مړه او ۹۴۵ نور ټپيان شوي دي، چې له دې ډلې ۹ تنه په بلخ او ۱۱ تنه په سمنګان کې مړه شوي دي. يادونه ده چې د ۶.۳ ريښتر په کچه زلزله د دوشنبې په شپه (۱۲ لړم) د بلخ ولايت د خُلم ولسوالۍ ولړزوله، چې لړزه يې د سمنګان، کابل، بغلان، سرپل او کندز په ولايتونو کې هم احساس شوې ده.

Photo: Abdel Majid BZIOUAT/AFP په داسې حال کې چې د افغانستان ښځې له خپلو بنسټيزو حقونو لکه زده‌کړې، کار او ورزش څخه محرومې دي، د افغان ښځينه فوټبال لوبغاړو يوه ډله چې په تبعيد کې ژوند کوي، د مقاومت او هيلې نوې کيسه ليکي. د فرانس پرېس (AFP) د راپور له مخې، دا لوبغاړې سره له دې چې له خپل وطنه لرې دي، بيا هم د خپلو هيلو لپاره مبارزه کوي او هڅه کوي د افغانستان د خاموش شويو ښځو غږ واوسي. منيژه نوري، ۲۲ کلنه لوبغاړې او د افغانستان د ښځو د فوټبال د تبعيدي لوبډلې غړې، ويلي دي: «کله چې طالبان په ۲۰۲۱ کال کې بېرته واک ته ورسېدل، زړه مې غوښتل مړه شم، ځکه نور مې هغه کار نه شوای کولی چې ورسره مينه لرم.» هغې زياته کړې: «له ځانه مې وپوښتل، ايا زه په داسې هېواد کې پاتې کېدل غواړم چې ښځې له زده‌کړې او ورزشه منع کوي؟» نوري چې اوس په استراليا کې ژوند کوي، د خپلې لوبډلې په لومړۍ نړيواله سيالي کې د «فيـفا د ښځو د يووالي» په ټورنمنټ کې په مراکش کې د دې ټيم تاريخي لومړی ګول ووهه. په دې سياليو کې، د افغانستان د ښځو ټيم که څه هم د چاد او تونس پر وړاندې دوه ماتې وخوړې، خو په درېيمه لوبه کې يې د ليبيا پر وړاندې د ۷–۰ په بريا سره ځلنده حضور درلود؛ بريا چې د ډېرو لپاره د چوپتيا ماتولو او د بېرته راګرځېدو سمبول و. نيلا محمدي، ۲۸ کلنه لوبغاړې، ويلي دي: «فوټبال زموږ لپاره يوازې يو لوبه نه ده، بلکې د ژوند او هيلې نښه ده. په افغانستان کې د ښځو ازادي بنده شوې، خو موږ اوس د هماغو ښځو غږ يو چې خاموش شوې دي.» مينا احمدي، ۲۰ کلنه لوبغاړې، زياته کړې: «په افغانستان کې زموږ هيلې راڅخه واخيستل شوې، خو کله چې فيفا موږ وپېژندلو، احساس مو وکړ چې يوه برخه مو بېرته راژوندۍ شوه. موږ روان يو، ځکه فوټبال زموږ د ژوند دوام لاره ده.» له دې وړاندې د فيفا رئيس جياني اېنفانتينو د افغان ښځو بېرته نړيوال ميدان ته ستنېدل «د يوې ښکلې کيسې پيل» بللی و او ويلي يې و: «دا ښځې د نړۍ د ميليونو نجونو لپاره د هيلې کيسه ليکي.» د افغانستان د ښځو د فوټبال ټيم چې د «د افغان ښځو يووالی» (Afghan Women United) په نوم فعاليت کوي، له هغو افغان لوبغاړو جوړ شوی چې په استراليا، برېتانيا، پرتګال او ايټاليا کې مېشتې دي، او د نړيوالې فوټبال فدراسيون (فيـفا) تر مستقيم څار لاندې تمرين او سيالۍ کوي. د دې ټيم روزونکې پالين هاميلي ده، چې پخوا د سکاټلنډ د ملي ټيم لوبغاړې وه