د لټون پایلې

Photo: European Parliament / Benoit Bourgeois د اروپايي پارلمان غړې هانا نویمان ویلي چې په افغانستان کې د طالبانو جزايي اصول‌نامه «د ښځو او نجونو پر وړاندې جنسیتي آپارتاید او عملي غلامي تدوینوي». نویمان دا څرګندونې په ټولنیزه شبکه اېکس کې په یوه پیغام کې کړې دي. هغې زیاته کړې چې د طالبانو د جنایتونو په اړه حساب ورکول ځنډېدلي دي او ټینګار یې کړی چې «له طالبانو سره هېڅ ډول عادي‌سازي» باید ونه شي. د یادونې وړ ده چې د طالبانو د محاکمو جزايي اصول‌نامه، چې تازه د دې ډلې د مشر له لوري توشیح شوې ده، د منتقدانو په وینا داسې مقررات لري چې د ښځو او ماشومانو پر وړاندې تاوتریخوالی محدود تعریفوي او پراخ جنسیتي او مذهبي تبعیضونه رسمي کوي. د طالبانو د عدلیې وزارت د دې اصول‌نامې پر وړاندې نیوکو ته په غبرګون کې ویلي چې د دې ډلې د جزايي اصول‌نامې پر وړاندې اعتراض «شرعاً جرم» دی او معترض کسان به تر تعقیب لاندې ونیول شي. دغه وزارت ویلي چې د طالبانو قوانین د قرآن، سنت او حنفي فقهې پر بنسټ تدوین شوي او پر هغو اعتراض، پر شریعت اعتراض ګڼل کېږي.

Image: Sent to ZanTV په ننګرهار ولایت کې د طالبانو ځایي چارواکي وايي چې د جلال‌اباد ښار کې د یوه کور د چت د نړېدو له امله د یوې کورنۍ اووه غړي مړه شوي او یو بل کس ټپي شوی دی. دغه پېښه د چهارشنبې په شپه شاوخوا د شپې په ۱۲ بجو (۸ سلواغه) د جلال‌اباد ښار د اوومې ناحیې اړوند د غوچکو په سیمه کې رامنځته شوې ده. طالبان وايي، د دې پېښې لامل د ودانۍ لاندې د اوبو بهېدنه وه، چې د کور بنسټونه یې کمزوري کړي او په پایله کې یې د چت نړېدو سبب شوی دی. د طالبانو د ځایي چارواکو په وینا، د دې پېښې ډېری قربانیان ښځې او ماشومان دي. د ټپي شوي کس روغتیايي وضعیت هم نازک ښودل شوی دی.

Image: news.un.org د ملګرو ملتونو د سازمان ویاند سټېفن دوجاریک ویلي چې طالبان باید د نړیوالو بشري حقونو د اصولو د مراعت لپاره ټول تبعیضي قوانین او فرمانونه لغوه کړي. دوجاریک دا څرګندونې د یوې خبري ناستې پر مهال د طالبانو د قضايي اصول‌نامې د توشیح په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې کړې دي. د ملګرو ملتونو د ویاند په وینا، د دې سازمان سیاسي مأموریت او ورسره همکارې بشري حقونو ادارې دواړو تایید کړې چې د طالبانو له خوا وضع شوي پراخ فرمانونه او قوانین د افغانستان د خلکو بشري حقونه، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو حقونه، تر پښو لاندې کوي. هغه زیاته کړې چې کابل ته د سیاسي چارو لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي د مرستیالې روزمري دي‌کارلو د سفر پیغام هم د طالبانو د چارواکو هڅول او تر فشار لاندې راوستل وو، څو دا قوانین لغوه کړي او د ټولو افغانانو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، د بنسټیزو بشري حقونو او انساني کرامت تضمین یقیني شي. د طالبانو د عدلیې وزارت د دې ډلې د قضايي اصول‌نامې پر ضد نیوکو ته په غبرګون کې ویلي چې د طالبانو قوانین «د اسلامي شریعت سره سم» دي او هر ډول اعتراض پرې «د شریعت پر وړاندې اعتراض او جرم» بلل کېږي. دغه وزارت خبرداری ورکړی چې د طالبانو د قوانینو پر وړاندې معترض کسان به تر قانوني تعقیب لاندې ونیول شي.

Image: UNICEF Afghanistan / X د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق یونیسف وايي چې د افغانستان تعلیمي نظام له جدي خنډونو سره مخ دی، خو د بیا رغونې امکان یې شته. یونیسف د چهارشنبې په ورځ (۸ سلواغه) په ټولنیزه شبکه اېکس کې په یوه پیغام کې په افغانستان کې د نجونو د منځنیو زده کړو د بندیز د لغوه کېدو پر اړتیا ټینګار کړی دی. په دغه پیغام کې ویل شوي: «د نجونو د منځنیو زده کړو د بندیز لغوه کېدل نجونو ته دا زمینه برابروي چې مهارتونه ترلاسه کړي، د روغتیا په څېر حیاتي مسلکونو ته ننوځي او کورنۍ، ټولنې او د هېواد راتلونکی پیاوړی کړي.» یونیسف تر دې مخکې هم خبرداری ورکړی و چې د افغانستان تعلیمي نظام بحراني پړاو ته رسېدلی او په هېواد کې له ۹۰ سلنې ډېر ۱۰ کلن ماشومان د ساده متن د لوستلو توان نه لري. د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، په افغانستان کې د شپږم ټولګي پورته د نجونو زده کړې منع شوې دي او د ملګرو ملتونو د ادارو په وینا، له دوو میلیونو ډېرې تنکۍ نجونې د دغو محدودیتونو له امله له ښوونځي پاتې شوې دي.

Image source: UNICEF Afghanistan / X د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق یونیسف خبرداری ورکړی چې د افغانستان تعلیمي نظام بحراني پړاو ته رسېدلی دی. یونیسف د سې‌شنبې په ورځ (۷ سلواغه) په یوه پیغام کې ویلي چې په افغانستان کې له ۹۰ سلنې ډېر ۱۰ کلن ماشومان د ساده متن د لوستلو توان نه لري. د دې ادارې په وینا، دغه شمېرې په افغانستان کې د «ښوونځي ته تګ پرته له زده کړې» د بحران ښکارندويي کوي. یونیسف ټینګار کړی چې په بنسټیزو زده کړو، سواد او د حساب مهارتونو کې دوامدارې پانګونې د هر ماشوم د بریا د تضمین لپاره اړینې دي. تر دې مخکې، یونیسف او یونسکو اعلان کړی و چې په افغانستان کې ۲.۲ میلیونه ځوانې نجونې د طالبانو له لوري د لګېدلو محدودیتونو له امله له ښوونځي پاتې شوې دي.

Image: AFP هرات، چې له دوو میلیونو ډېره نفوس لري، دا ورځې د وېري، ساه‌بندۍ او ناامېدۍ ښار ته اوښتی دی؛ ښار چې اوسېدونکي یې وايي، د طالبانو د امر بالمعروف پرله‌پسې حکمونه هره ورځ د ژوند فضا لا پسې تنګه او تیاره کوي. یوازې د همدې ادارې ۶۷ کارکوونکي د میلیونونو خلکو ټولنیز ژوند په خپلو امرونو کنټرولوي؛ له موسیقۍ پر بندیز نیولې، د زده‌کړو محدودول، د جامو ټاکل او حتی تر «د ږیرو اندازه کولو» پورې، د خلکو شخصي حریم د سخت فشار لاندې راولي. د هرات اوسېدونکي وایي دا تاریخي ښار، چې یو وخت د کلتور، هنر او سوداګرۍ مرکز و، اوس په «قفس» بدل شوی؛ داسې قفس چې هره ورځ یې میلې نوره هم غټېږي. یوې اوسېدونکې وایي: «نه دین پېژني، نه انسان؛ یوازې فرمانونه ورکوي.» شهلا او مرسل، د هرات دوې نجلۍ، زن‌نیوز ته وایي چې ټولنیز فضا په بې‌ساري ډول سخته او نه‌اټکل کېدونکې شوې ده. مرسل وایي: «یوازې موږ نجونې نه یو، ټول خلک د دې ډلې د انسان‌ستیزو فرمانونو په دام کې بند پاتې دي.» شهلا هم له ډکو سترګو زیاتوي: «طالبانو خلکو ته ژوند په قفس بدل کړی. ساه اخیستل هم سخت شوي.» دوی وایي د امر بالمعروف مأموران «نه اسلامي علم لري نه د مدیریت تجربه»، خو بیا هم د میلیونونو خلکو پر ژوند واک چلوي. دیني عالمان ټینګار کوي: «دغه فرمانونه هېڅ اسلامي بنسټ نه لري.» بل لور ته، بلال فېضي، چې یو دیني عالم دی، د دغو پرېکړو په غبرګون کې وايي: «په هېڅ ځای کې په اسلام کې داسې حکمونه نشته. هغه څه چې نن په هرات کې تطبیقېږي، بې‌اساسه او خپل‌سری تفسیرونه دي. دین د عدالت لپاره راغلی، نه د خلکو د برخلیک د لوبولو لپاره.» هغه زیاتوي چې د طالبانو ډېری صادر شوي فرمانونه د اسلامي اصولو او باوري سرچینو سره هېڅ تړاو نه لري او د خلکو په سترګو کې د دین بدنامېدو لامل شوي دي. ښاریان: «له ږېرې نیولې تر جامو؛ هر څه تر سخت کنټرول لاندې دي» فرید احمد جمال، د هرات یو اوسېدونکی، د امر بالمعروف د مامورانو له افراطي او عجیب نظارتونو شکایت کوي: «پخوا به یې یوازې ویل رېش پرېږدئ؛ اوس خو زموږ ږیرې اندازه کوي. حتی د دې لپاره چې موږ څه ډول جامې واغوندو، پلانونه جوړوي.» د هغه په وینا، د هرات خلک هره ورځ له نوې لېست سره مخ کېږي، د ممنوعیتونو او جبري حکمونو لېست، داسې چې نه د اعتراض ځای پاتې دی او نه د پوښتنې کولو جرئت.

Image: Reuters/BBC د نړيوال د محصلینو د ورځې (۱۷ نومبر) په درشل کې، د بشري حقونو فعالانو اتحاد په يوه اعلاميه کې ويلي چې طالبانو د نجونو د زده کړو په بندیز او د پوهنتونونو په تړلو سره «کلتوري نسل‌وژنه» او «جنسیتي آپارتاید» پيل کړی دی. په اعلامیه کې راغلي چې طالبان د نجونو له مکتبونو او پوهنتونونو څخه په منع کولو، د علمي څانګو په حذفولو، د استادانو په برطرفه کولو او د تعلیمي مرکزونو په ايډيولوژيکو جوړښتونو بدلولو سره هڅه کوي چې «د يوې ټولې نسل فکري وړتیا او راتلونکی له منځه يوسي.» اتحاد زياتوي چې دا سیاستونه د نړیوالو معیارونو له مخې د «کلتوري نسل‌وژنې» او «فکري پاک‌کارۍ» ښکاره بېلګه ده؛ هغه کړنې چې موخه یې د ښځو د پوهاوي، هويت او خپلواکۍ له منځه وړل دي. دې اتحادیې ټینګار کړی چې د ښځو له زده کړو محرومول د نړيوالو کنوانسیونونو له مخې «جنسیتي آپارتاید» او «د بشريت پر ضد جرم» ګڼل کېږي؛ ځکه طالبان په منظم ډول د ټولنې نیمه برخه يوازې د ښځینه‌توب له امله له زده کړې او ټولنیز ژوند څخه لرې کوي. اتحاد له نړيوالې ټولنې، پوهنتونونو او د بشري حقونو له بنسټونو غوښتنه کړې چې د طالبانو دغه کړنې «جنایت» وبولي او د دې ډلې د مشرانو د حساب ورکولو لپاره عملي ګامونه واخلي. یادونه ده چې طالبانو د ۲۰۲۱ کال له بیا واکمنېدو راهيسې نجونې د شپږم ټولګي پورته له زده کړو منع کړې دي، پوهنتونونه، طبي انستيتوتونه او مسلکي کورسونه يې پر ښځو بند کړي او له سل ډېر محدودکوونکي فرمانونه يې پر ښځو تطبیق کړي دي. د ملګرو ملتونو کارپوهانو دا تګلارې «جنسیتي آپارتاید» او «د ښځو پر ضد سازمان‌يافته برید» بللی دی.

Photo by: Abdul Karim Azim/alive-in په یوه بې‌ساري او جنجالي اقدام کې، د طالبانو د امر بالمعروف مأمورانو د شنبې شپه (۲۴ لړم) لسګونه ښځې او نجونې چې له خپلو کورنیو سره د پارک ترقي رېستورانتونو ته د ډوډۍ خوړلو لپاره تللې وې، نیولي دي. عیني شاهدان وايي چې حتی هغه ښځې هم، چې د طالبانو جبري پوښښ یې مراعت کړی و، د کېناستو او ډوډۍ خوړلو اجازه ور نه‌کړل شوه. د امر بالمعروف مأمورانو هغه یوازې د «د ښځو حضور په رېستورانت کې» په پلمه ونیولې؛ داسې اقدام چې د کورنیو ترمنځ یې د غوسې، وېرې او ګډوډۍ څپه راپورته کړې ده. هغه کورنۍ چې په سیمه کې موجودې وې وايي، صحنه دومره ناڅاپه او سپکوونکې وه چې ماشومان د وېرې په چیغو شول او هېڅوک نه پوهېدل چې ښځو دقیقاً کوم «جرم» کړی و. د ښځو د حقونو یو شمېر فعالان د طالبانو دا چلند د ښځو د محدودولو او کنټرول نوې مرحله بولي او دا یې «سپکاوی» او «د بشري حقونو ضد عمل» ګڼلی دی. د دوی په باور، طالبان د خپلو کورنیو پر ښځو واک نه‌لري، خو د خلکو ښځې په پنجره کې راګیرې کوي او د بندیزونو تر سیوري لاندې یې ساتي. مهسا مرادي، د ښځو د حقونو فعاله، زن‌نيوز ته وايي چې طالبان د ټولنې ښځې داسې ګڼي لکه د خپلو کورنیو هغه ناديده ښځې او نجونې، حال دا چې د هرات خلک لوستي، باخبره او ښاري دي او هېڅکله به پرېنږدي چې له هغوی سره د هماغه شان چلند وشي. د هغې په وینا، دا اقدام د ښاري ښځو د چپ کولو او پر ټولنه د وېرې د تپل یوه تازه هڅه ده. وجيهه، بله فعاله، وايي طالبان هره ورځ د ښځو له ژوند سره نوې لوبې جوړوي او د هغوی بنسټیز حقونه تر پښو لاندې کوي. هغې ټینګار وکړ چې ښځه حق لري له خپلې کورنۍ سره یا حتی یوازې بهر ولاړه شي او ډوډۍ وخوري، او د ښځو له بهر تګ او د خوړو له خوردلو منع کول د هغوی د فردي آزاديو د له منځه وړلو ښکاره هڅه ده. د خلکو په وینا، هرات چې پخوا د هېواد له تر ټولو ژوندیو او کورنۍ‌محوره ښارونو څخه و، اوس داسې ځای ګرځېدلی چې ښځې په کې حتی د یوه رستورانت په چوکۍ نه شي کیناستای او وېره لري. د شنبې ماښام ډله‌ییزو نیونو په خلکو کې نوې پوښتنې راولاړې کړې دي: که نن د ښځو ډوډۍ خوړل جرم ګڼل کېږي، نو سبا به څه بند وي؟ قدم وهل؟ خبرې کول؟ که حتی ساه ایستل؟

image: @MSF_Afghanistan/X د اېټالیا عفو بین‌الملل خبرداری ورکړی چې د طالبانو تازه محدودیت په هرات کې، چې له مخې یې ښځې پرته له برقعې روغتونونو ته داخلېدلای نه شي، د زرګونو ښځو او نجونو ژوند په خطر کې اچوي. دې بنسټ نن پنجشنبه (۲۲ لړم) په ایکس کې لیکلي دي: «د طالبانو جګړه د ښځو او نجونو پر وړاندې لاهم روانه ده. ښځې له ټولې عامه فضا ایستل شوې او له خپلو حقونو او انساني کرامت څخه محرومې شوې دي.» عفو بین‌الملل ټینګار کړی چې دا نوې منع د ښځو او نجونو د روغتیايي خدمتونو، حتی د ژوند ژغورونکو خدماتو، لاسرسی لا محدودوي او نړیواله ټولنه باید د دې وضعیت پر وړاندې چوپه پاتې نه شي. سازمان ویلي دي: «موږ تل د افغانستان د ښځو ترڅنګ ولاړ یو.» دا غبرګون په داسې حال کې دی چې طالبانو په وروستیو ورځو کې په هرات کې ښځو ته امر کړی چې یوازې د برقعې په اغوستلو دولتي ادارو، مکاتبو او روغتونونو ته داخلېدلای شي. رپوټونه ښيي چې ښځینه ډاکټرې، نرسانې او ښځینه ناروغانې د برقعې نشتون له امله د هرات حوزوي روغتون ته نه پرېښودل شوي. تر دې وړاندې ګڼو بشري او امدادي بنسټونو خبرداری ورکړی و چې د طالبانو دا پرېکړه د ښځو په روغتیايي خدمتونو منفي اغېز کوي او په هېواد کې د روغتیا بحران لا پسې ژوروي. د لړم په نیمايي کې طالبانو په هرات کې د برقعې اغوستل جبري کړل. هغه ښځې چې برقعه ونه لري، نه په تکسیو کې سپرېدلای شي او نه ښوونځیو او روغتونونو ته داخلېدلای شي. دې پرېکړې د ښځو د فعالانو پراخ اعتراضونه راپارولي او ښځو په کابل او هرات کې په سمبولیک حرکتونو کې برقعې سوځولې دي.

ځايي سرچینې په پنجشېر کې وايي چې طالبانو د ښځو له‌پاره له پنځو ډېر د سوادآموزۍ مرکزونه تړلي او استادان یې منفک کړي دي. د سرچینو په وینا، دا مرکزونه د پنجشېر په مرکز او یو شمېر ولسوالیو کې فعال ول او هغو ښځو ته یې زده‌کړې ورکاوه چې له مکتبه پاتې شوې وې. دغه ټولګي د تېر حکومت له وخته تر نندې فعال ول او لسګونه ښځې په کې زده‌کړې کولې. سرچینې زیاتوي چې طالبانو په دې ولایت کې هغه مسلکي لېسه هم تړلې ده چې په بېلو وختونو کې یې نجونو او هلکانو ته تدریس کاوه. د طالبانو سیمه‌ییزو مسئولینو تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي. دا اقدام په داسې وخت کې کېږي چې په تېرو میاشتو کې طالبانو په بامیان او ننګرهار کې هم ورته کړنې ترسره کړې دي؛ هلته لسګونه د ښځو سوادآموزۍ مرکزونه تړل شوي او لسګونه ښځینه ښوونکې له دندو لرې کړل شوې دي. یادونه ده چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې، نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده‌کړو محرومې شوې دي او پوهنتونونه، طبي انستیتوتونه او مسلکي کورسونه هم پر ښځو تړل شوي دي. د ښځو د حقونو فعالان د طالبانو دغه سیاستونه «جنسیتي آپارتاید» بولي؛ هغه لړۍ چې د دوی په وینا، موخه یې د ښځو بشپړ حذف له زده‌کړو او عامه فضا ده.