Photo: Mohsen Karimi/AFP/Getty via The Guardian د افغان کډوالو د جبري ایستلو د لوی څپې وروسته له ایران څخه، اوس د هرات کوڅې د هغو غمجن مخونو شاهد دي چې لوږه، بې‌کوره‌توب او ناچارۍ یې ګدایي کولو ته اړ کړي دي؛ په داسې هېواد کې چې خپله هم له فقر، بیکارۍ او ژورو اقتصادي کړکېچونو سره مخ دی. د شمېرو له مخې، په وروستیو شپږو میاشتو کې له یوې میلیونو زیات افغان کډوال په جبري ډول له ایران څخه ایستل شوي دي. ډېری له دغو کورنیو بې له دې چې سرپناه، مالي ملاتړ او یا د نوي ژوند د پیل کومه طرحه ولري، اوس د کوڅو په اوږدو کې خلکو ته د مرستې لاس غځوي. «زن نیوز» له دریو هغو کورنیو سره خبرې کړي دي چې تازه له ایران څخه ایستل شوي دي؛ تریخ روایتونه له نادارۍ، بې‌پناهۍ او د هیلې له ورکېدو څخه. سهیلا، اووه لس کلنه نجلۍ ده چې د خپلې مور او دوو وړو وروڼو سره د هرات په کوڅو کې د شپې ګدایي کوي. هغوی شپږ کاله په تهران کې ژوند کړی و او مور او لور د ایران په کورونو کې مزدوري کوله. خو اوس له هېواده ایستل شوي او په داسې ښار کې بې‌پناه پاتې دي چې نه څوک پېژني او نه هم د کار زمینه ورته شته. سهیلا د اوښکو ډکو سترګو سره «زن نیوز» ته وویل: «موږ شپږ کاله په تهران کې وو. زه او مور مې د خلکو کورونه صفا کول. کله چې موږ وشړل شو، په نادارۍ کې پاتې شو. دلته د ښځو لپاره کار نشته. اړ یو چې ګدایي وکړو. درې شپې کېږي چې څه مو نه دي خوړلي. په افغانستان کې هم څوک نه لرو.» د سهیلا مور، زرغونه، خپلې اوښکې نه شوه پټولای. هغې د ژړا له درده ډک غږ سره وویل: «میړه مې په جګړه کې وژل شوی و. هغه د اردو سرتېری و. وروسته قاچاقي ایران ته ولاړو. اوس بېرته راګرځېدلي یو خو هېڅ چاره نه لرو. نه دلته څوک لرو او نه پیسې چې بېرته مزار ته ستانه شو.» شبانه، بله منځنۍ عمر لرونکې ښځه ده چې د خپل مېړه او د خپلې نجلۍ سره د کوڅې پر غاړه په ګدایي شوې ده. هغې وویل، هېڅ یوه یې کار نه دی موندلی او همدې مجبورۍ او نادارۍ له امله، لس ورځې کېږي چې د شپې ډوډۍ د برابرولو لپاره خلکو ته لاس غځوي. هغې «زن نیوز» ته د خپل ژوند او کړاوونو په اړه وویل: «مېړه مې هره ورځ د کار پسې ګرځي، خو څه نه پیدا کېږي. زه هم د خلکو کورونو ته ولاړم د کار لپاره، وویل یې کار نشته. لس ورځې کېږي چې ګدایي کوو. دولت یوازې په سرحد کې شپږ زره افغانۍ راکړې، چې د لارې کرایه هم پرې بسنه ونه کړه.» «زه د عزت کار غواړم، نه ترحم» لیلما له خپلو دوو وړو ماشومانو سره د هرات د ۶۴ متره سړک پر غاړه د نیمې شپې شاوخوا ناسته ده. هغې وویل بې‌سرپرسته ده او مېړه یې چې په نشه روږدی و، د شړل کېدو وروسته نادرکه شوی دی. هغې زیاته کړه، اوس یوازینی لاره چې د خپلو ماشومانو د خېټې ډوډۍ پوره کړي، همدا ګدایي ده: «هیڅ څوک دلته نه لرم. کار نشته. د خپلو ماشومانو د خېټې لپاره دلته ناسته یم. زما غوښتنه دا ده چې دولت راته د عزت کار پیدا کړي، زه ترحم نه غواړم.» د تبعید پای، د یوې غمیزې پیل د افغان کډوالو ستنېدل له ګاونډیو هېوادونو لکه ایران څخه، که بې له کوم پلان ترسره شي، یوازې فقر او سرګرداني په ځان پسې لري. هغه کورنۍ چې له زرو هيلو او د جګړې، فقر او ناامنۍ له وېري بهر ته تښتېدلې وې، اوس له تشو لاسونو او مبهم راتلونکي سره هېواد ته راګرځېدلې دي. د کار د فرصتونو، سرپناه او د ملاتړ د خدمتونو د نشتون له امله، دغه کډوال نه يوازې په پرديسۍ کې شړل شوي، بلکې په خپل وطن کې هم هېر شوي دي.

Social Media لږ تر لږه شپږ امیندوارې ښځې په کونړ ولایت کې د زلزلې د شاک له امله د وخت نه مخکې د زیږون وروسته د ښځینه ډاکترانو د کمي له کبله مړې شوې دي. سیمه‌ییزې سرچینې وايي یو شمېر نورو ښځو هم خپل نوي زېږېدلي ماشومان له لاسه ورکړي دي. دغه ښځې په داسې حال کې مړې شوې چې د ښځینه ډاکترانو یوه رضا کاره ډله له ننګرهاره کونړ ته د زلزلې د زیانمنو د درملنې لپاره د تګ اراده لرله، خو د طالبانو د ننګرهار د عامې روغتیا ریاست د هغوی له سفره مخنیوی وکړ. د ډلې یوه غړې ویلي چې طالبانو د دې پرېکړې دلیل د «د امر بالمعروف د ادارې مخالفت» بللی دی. د طالبانو د محدودیتونو له کبله، په کونړ کې ښځې سختو روغتیایي خدماتو ته لاسرسی نه لري. د دې ولایت په ولسوالیو کې سیمه‌ییز روغتونونه پرته له ښځینه ډاکترانو فعالیت کوي او په ډېرو روغتیایي مرکزونو کې یوازې یوه قابله شتون لري. د کونړ ولایتي روغتون هم د ښځینه ډاکترانو له سخت کمي سره مخ دی. ګڼې کورنۍ اړ شوې چې خپلې امیندوارې ښځې د درملنې لپاره ننګرهار ته انتقال کړي؛ خو ځینې یې په لاره کې مړې شوې دي. د ښځو د حقونو فعالان وايي طالبان د ښځو د درملنې د نارینه ډاکترانو د بندیز په پالیسي سره په حقیقت کې د ښځو او ماشومانو د ژوند او روغتیا حق له پامه غورځوي. دا په داسې حال کې ده چې په بیړنیو حالاتو او طبیعي پېښو کې د انسانانو ژغورل باید مطلق لومړیتوب ولري. دا لومړی ځل نه دی چې طالبان د ښځینه ډاکترانو له امداد څخه مخنیوی کوي. دوه کاله مخکې په د هرات د زلزلې پر مهال هم هغوی د ښځینه ډاکترانو او مرستندویانو د تګ مخه نیولې وه. د یکشنبې د شپې (د وږي ۹مه) مرګونې زلزلې یوازې په کونړ کې له ۱۴۰۰ ډېر کسان وژلي او ۲۵۰۰ نور یې ټپیان کړي دي. په ننګرهار کې لږ تر لږه ۱۲ تنه وژل شوي او ۲۵۵ تنه ټپیان دي او په لغمان کې ۵۸ تنه ټپیان او په نورستان کې ۴ ټپیان راپور شوي دي.

Photo: Pierre Albouy / UN Geneva (Flickr) ریچارد بنت، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا ځانګړي راپور ورکوونکي د افغانستان په چارو کې، له پاکستانه غوښتي چې د افغانستان د ختیځې مرګونې زلزلې په تړاو دې د افغان کډوالو د ایستلو بهیر ودروي. هغه د سه‌شنبې په ورځ (د وږي ۱۱مه) په ټولنیزه شبکه ایکس کې په یوه پیغام کې لیکلي: «زه له پاکستانه غواړم چې لږ تر لږه د افغانانو د ایستلو پلان شوې پروګرامونه ځنډني کړي او خپل تمرکز د دې سیمې پر بشردوستانه هڅو وکړي.» بنت ټینګار کړی: «دغه کار به د یوه دلسوزه ګاونډي نښه وي او اوس یو بیړنی اولویت دی.» دغه غوښتنه په داسې حال کې مطرح کېږي چې دوه ورځې وړاندې د افغان کډوالو د وتلو لپاره ټاکل شوې مهلت پای ته ورسېد. د طالبانو د کډوالو چارو د کمېسیون د شمېرو له مخې، یوازې پرون له ۱۱ زره ډېر کسان د پاکستان له پولو او نږدې ۵ زره نور د ایران له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي. ملګرو ملتونو ویلي چې یوازې په روان میلادي کال کې له ۲.۳ میلیونو زیات افغان کډوال له پاکستان او ایران افغانستان ته ستانه شوي دي. دغه بحران په داسې حال کې روان دی چې افغانستان د ختیځ د زلزلې له فاجعې سره یوځای د نوې بې‌کوره‌کېدو او بشري اړتیاوو له څپې سره مخ دی.

Photo: Reuters / Stringer via ABC News د کاناډا د ماشومانو د ساتنې سازمان اعلان کړی چې د کونړ او ننګرهار په ولایتونو کې د مرګونې زلزلې له امله لږ تر لږه ۱۵ زره ماشومان زیانمن شوي دي. دغه سازمان همداراز ویلي چې درې زره کورنۍ په ختیځو ولایتونو کې اغېزمنې شوې دي. یاد نهاد ټینګار کړی چې ماشومان د هرې ورانکارې پېښې نه وروسته تر ټولو لومړني هغه ډلې دي چې د مرستې اړتیا لري. د دغه سازمان په وینا، د افغانستان ماشومان له وړاندې هم د ګڼو کړکېچونو لکه د سخت فقر، لوږې، وچکالۍ او ورانوونکو سېلابونو سره مخ وو. د ماشومانو د ساتنې سازمان زیاته کړې چې د دې ادارې ډلې د محدودو امکاناتو سره د زلزلې ځپلو سیمو ته استول شوې دي. یاده دې وي چې تر دې وړاندې د نړیوال روغتیا سازمان اعلان کړی و چې تر ۱۲ زره ډېر کسان په مستقیم ډول د دې زلزلې له امله اغېزمن شوي دي. د موجودو شمېرو له مخې، د یکشنبې په شپه د شپږ ریشتره زلزلې له امله په ختیځ افغانستان کې تر اوسه له ۱۴۰۰ ډېر کسان وژل شوي او تر درې زره زیات نور ټپیان دي.

Photo: AFP via Aljazeera حمدالله فطرت، د طالبانو د ویاند مرستیال، نن سه‌شنبه (د وږي ۱۱مه) په یوه پیغام کې په ټولنیزه شبکه ایکس کې اعلان کړی چې د کونړ د مرګونې زلزلې د قربانیانو شمېر لا هم په زیاتېدو دی. د هغه په وینا، یوازې د نورګل، څوکۍ، چپه‌دره، پیچ‌دره، وته‌پور او اسعدآباد په ولسوالیو کې تر اوسه لږ تر لږه ۱۴۱۱ کسان وژل شوي او ۳۱۲۴ تنه ټپیان شوي دي. همداراز، تر ۵۴۰۰ ډېر کورونه په بشپړ ډول وران شوي دي. فطرت زیاته کړې چې د ژغورنې عملیات په ټولو زیانمنو شویو سیمو کې روان دي او په هغو سیمو کې چې د هیلي‌کوپتر د کیناستو امکان نه وي، د طالبانو ځواکونه د هوا له لارې استول شوي دي تر څو ټپیان له آوارو راوباسي او خوندي ځایونو ته یې انتقال کړي. د طالبانو په وینا، د کونړ په خاص ولسوالۍ کې د بیړنیو مرستو د تنظیم لپاره ځانګړی کمپ جوړ شوی او دوه نور مرکزونه هم د پېښې ته څېرمه جوړ شوي دي څو د ټپیانو انتقال، د قربانیانو د ښخولو او د پاتې شویو ژغورنې بهیر تنظیم کړي. فطرت همداراز ویلي چې یو شمېر هېوادونو د خواخوږۍ تر پیغامونو سربېره خپلې بشري مرستې د افغانستان زلزله‌ځپلو ته اعلان کړي او یوه برخه یې د طالبانو ځانګړو کمېټو ته سپارل شوې ده.

Photo: WAKIL KOHSAR / AFP د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي په افغانستان کې، ریچارد بنت، د کونړ او ننګرهار د مرګونې زلزلې له قربانیانو سره د خواخوږۍ ترڅنګ د ښځو پر حیاتي رول په مرستندویه بهیر کې ټینګار کړی دی. بنت د سه‌شنبې په ورځ (د وږي ۱۱مه) په یوه پیغام کې په ټولنیزه شبکه ایکس کې لیکلي: «د افغانستان د زلزلې د ورانۍ له ابعادو سره د روښانه کېدو پر مهال، خپلو ژورو تسلیتونو د قربانیانو او د هغوی کورنیو ته څرګندوم.» بنت د کونړ او ننګرهار د ژغورنې د ځواکونو له هڅو مننه کړې او ویلي یې دي چې د ښځينه مرستندویانو شتون د اړمنو خلکو په مرستې کې حیاتي اهمیت لري. دا په داسې حال کې ده چې پرون ورځ سرچینو زن‌نیوز ته په کونړ او ننګرهار کې د روغتیايي مرکزونو د ښځينه ډاکترانو له جدي کمي خبر ورکړی و. په همدې حال کې، د یوناما دفتر نن د زلزله ځپلو لپاره د بیړنیو مرستو غوښتنه کړې ده. یاده دې وي چې د یکشنبې په شپه د شپږ ریشتره زلزلې له امله په کونړ او ننګرهار کې تر اوسه له ۸۰۰ ډېر کسان مړه او نږدې درې زره نور ټپیان شوي دي.

Photo: AFP via English Alarabiya د رویټرز خبري آژانس راپور ورکړی چې د افغانستان په ختیځ کې له مرګونې زلزلې دوه ورځې وروسته هم ګڼ شمېر جسدونه تر آوارو لاندې پاتې دي او د کونړ غرنیو سیمو ستونزمنې لارې د ژغورنې بهیر له جدي ستونزو سره مخ کړي دي. د طالبانو د پېښو د مدیریت د ادارې مشر په کونړ کې، احسان‌الله احسان، ویلي چې لا تر اوسه دا څرګنده نه ده چې څو جسدونه به نور هم تر آوارو لاندې وي. ده ویلي: «موږ په دقیقه توګه نه شو اټکل کولای چې څو جسدونه به لا هم تر آوارو لاندې وي. هڅه مو دا ده چې د ژغورنې عملیات په لنډ تر لنډ وخت کې بشپړ او د زیانمنو شویو کورنیو مرستې پیل کړو.» رویټرز د طالبانو د سیمه‌ییزو چارواکو په حواله لیکلي چې د ژغورنې عملیات پرون په څلورو کلیو کې ترسره شوي او اوس تمرکز په لرو پرتو سیمو کې د مرستو پر رسولو دی. غرنیه ځمکه، تنګې لارې او خرابې هوايي شرایط د ژغورونکو د لاسرسي اصلي خنډونه بلل شوي دي؛ هغه سیمې چې خټې کورونه په بشپړه توګه وران شوي دي. په همدې حال کې، د نړیوال روغتیا سازمان اعلان کړی چې شاوخوا ۱۲ زره کسان د دې زلزلې له امله اغېزمن شوي دي.

Photo: Wahidullah Kakar/AP via Guardian د ګارډین ورځپاڼې راپور ورکړی چې د کونړ اوسېدونکي د تېرې شپې د مرګونې زلزلې وروسته له فاجعه‌بار وضعیت څخه خبرې کوي. محمد عزیز، چې د کونړ د نورګل ولسوالۍ اوسېدونکی دی، ګارډین ته ویلي چې ۱۰ تنه د ده خپلوان، چې په هغو کې پنځه ماشومان یې هم شامل دي، په دې زلزله کې وژل شوي او د ده د کلي ډېر خلک لا هم تر آوارو لاندې پاتې دي. هغه ویلي: «د دې سیمې غریب خلک هر څه له لاسه ورکړي دي. په هر کور کې مرګ دی او د هر وران چت لاندې د مړو جسدونه پراته دي. د ګټو جوړ کورونه له منځه تللي او وراني هر ځای خپره شوې ده. خلک په شدیده توګه د مرستو په لټه کې دي.» په همدې حال کې د امریکا د ځمکپوهنې ادارې (USGS) اعلان کړی چې له ۱.۲ میلیونو زیات کسان د دې زلزلې سختې څپې احساس کړي او لږ تر لږه پنځه پس‌لرزې د تېرې شپې په اوږدو کې ثبت شوې دي. یاده دې وي چې دغه د شپږ ریشتره زلزله د یکشنبې په شپه شاوخوا ۱۱:۴۷ بجې د افغانستان ختیځ ولایتونه ولړزول او غرنی کونړ ولایت یې تر ټولو ډېر ځپلی دی. د زلزلې مرکز د ننګرهار د مرکز جلال‌اباد له شمال ختیځه ۲۷ کیلومترۍ او د کابل له ۱۴۰ کیلومترۍ لرې ثبت شوی دی. ویل شوي چې زلزله کم‌عمقه وه او همدې کار د پراخې ورانۍ لامل شوی دی.

Social Media د ختیځ افغانستان له هغه مرګوني زلزلې وروسته چې د سلګونو کسانو ژوند یې واخېست، د سیمې یو شمېر هېوادونو د ځپلو شویو سره د مرستې چمتووالی اعلان کړی دی. د چین د بهرنیو چارو وزارت د دوشنبې په ورځ (د وږي ۱۰) ویلي چې دغه هېواد به د افغانستان اړتیاوو ته په کتو خپلې مرستې وړاندې کړي او له د قربانیانو له کورنیو سره یې خواخوږي څرګنده کړه. د هند لومړي وزیر نرندرا مودي هم د دې فاجعې له امله د خپګان په څرګندولو په ایکس کې لیکلي چې هند چمتو دی تر ټولو ډېره بشري او بیړنۍ مرسته د زیانمنو شویو خلکو ته ورسوي. د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر او د لومړي وزیر مرستیال محمد اسحاق دار هم په یوه پیغام کې د «د افغانستان له خلکو او ورور دولت» سره خواخوږي ښودلې او لیکلي یې دي: «زموږ زړونه د دې فاجعې له قربانیانو او د هغوی له کورنیو او ټولنو سره دي.» دا په داسې حال کې ده چې د شپې یو د شپږ ریشتره زلزله د افغانستان ختیځ ولایتونه ولړزول. طالبانو اعلان کړی چې په دې پېښه کې لږ تر لږه ۸۰۰ تنه په کونړ کې او ۱۲ تنه په ننګرهار کې وژل شوي دي. د دې ډلې د شمېرو له مخې، ۲۵۰۰ تنه په کونړ، ۲۵۵ تنه په ننګرهار، ۵۸ تنه په لغمان او ۴ تنه په نورستان کې ټپیان شوي دي. طالبانو ویلي چې دا لومړني ارقام دي او امکان لري چې د تلفاتو شمېر لا ډېر شي. ذبیح‌الله مجاهد، د طالبانو ویاند، ویلي چې په ځینو سیمو کې لا هم قربانیان د آوارو لاندې دي او د لارو د ویجاړېدو له امله د ژغورنې عملیاتو له جدي ننګونو سره مخ دي. هغه زیاته کړې چې ټپیان تر اوسه د چرخبال له لارې لېږدول کېږي او له خلکو یې غوښتي چې د زیانمنو شویو لپاره د سرپناه، خوړو او جامو په برابرولو کې مرسته وکړي.

Social Media د دوشنبې شپې د مرګونې زلزلې وروسته په کونړ ولایت کې سیمه‌ییزو سرچینو د ټپیانو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، د بحراني وضعیت په اړه سخته اندېښنه څرګنده کړې ده. د ځایي اوسېدونکو په وینا، د ښځينه ډاکترانو نشتوالی په روغتیايي مرکزونو کې لامل شوی چې سلګونه ټپي شوې ښځې په سمه توګه درملنه ونه شي. محمدولي، د سیمې یو اوسېدونکی، د زن‌نیوز سره په بغض ډک غږ ویلي: «اکثره ټپیانې ښځې او نجونې دي. کله چې له آوارو ایستل کېږي، د ښځينه ډاکترې د نشتوالي له امله هېڅ ډول درملنې امکانات ورته نه وي. یوازینۍ لار دا ده چې نورو ولایتونو ته انتقال شي، چې هغه هم له خطر او ځنډ ډک دی.» دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو د دفاع وزارت د دې پېښې له رامنځته کېدو یوه ورځ وروسته د مړو شمېر له ۷۰۰ او د ټپیانو شمېر له ۲۰۰۰ کسانو ډېر اعلان کړی دی. زلزله چې د شپې پر مهال شوې، په کونړ کې ګڼې غرنیزې سیمې یې ورانې کړې او ډېرې کورنۍ یې تر خاورو لاندې راګیرې کړې دي. د ښځو د حقونو فعالان او ځایي روغتیايي سرچینې وایي د ډاکترانو او نرسانو د سخت کمي له امله په روغتونونو او کلینیکونو کې یو ځل بیا د ښځو د حضور جدي اړتیا را برسېره شوې ده. د ختیځ افغانستان په دودیزه فرهنګ کې ډېری کورنۍ خپلو ښځو ته اجازه نه ورکوي چې د نارینه ډاکتر له خوا معاینه شي؛ یوه موضوع چې په اوسني بحراني حالت کې د ناروغانو ژوند ته ګواښ جوړولی شي. د سیمې اوسېدونکي او د مرستو رسوونکي بنسټونه له نړیوالې ټولنې او روغتیايي سازمانونو بیړنۍ مرستې غوښتي دي. هغوی خبرداری ورکوي چې د ټپي شویو ښځو نورو ولایتونو ته لېږد ډېر وخت نیسي او لګښت لري، او که سمدستي پاملرنه ونه شي، د تلفاتو د ډېرېدو امکان شته.